Македонски Shqip English

Славица Димитриевска

УЛОГАТА НА ОМБУДСМАНОТ ВО ЗАШТИТА НА ПРАВАТА НА МИГРАНТИТЕ И БЕГАЛЦИТЕ-ПРИСТАП ДО ПРАВОТО НА АЗИЛ

Мината година цела Европа се соочи со огромен бран на бегалци и мигранти кои Западниот Балкан го користеа како зона низ која транзитираа. За жал, во повеќето земји институциите задолжени за регистрација, упатување и помош, останаа затечени и неспремни. Недостатокот од заштита и хуман третман го осетија сите, а најмногу најранливите: жените, децата, пред се непридружуваните деца, старите и изнемоштени лица, лицата со попреченост.  

Следејќи ги условите за згрижување и третман кон лицата задржани во места на лишување од слобода, а особено во Прифатен центар за странци и Центарот за баратели на азил, во повеќе наврати од 2013 година па до денес Народниот правобранител алармираше за слабиот систем и лошите услови за прифат на странци со илегален влез. Во таа насока Народниот правобранител упатуваше повеќе препораки со цел системски промени и преземање мерки за евиденција, сместување и постапување согласно меѓународните стандарди, укажувајќи притоа на законските недоречености во условите и постапката за добивање и престанок на право на азил на странец или на лице без државјанство.

Веќе години наназад Институцијата презема активности во рамки на своите овластувања за заштита на правата и слободите на бегалците, а во својство на Национален превентивен механизам одблиску ја следи состојбата, постапувањето и третманот кон нив со цел спречување тортура во места на лишување од слобода и ограничено движење каде спаѓаат и Прифатниот центар за странци, Центарот за баратели на азил, како и привремените транзитни центри отворени во втората половина на 2015 година, „Винојуг“и „Табановце“.

Минатата година како резултат на состојбата затечена во Прифатниот центар за странци, Народниот правобранител достави Информација до Министерството за внатрешни работи, а одржа и прес конференција на која јавно ги презентираше наодите  за нехуманите услови во Центарот. Во тој период Институцијата отпочна и неколку поединечни постапки за проверка на правниот основ по кој се задржуваат странците во овој центар, а за некои од нив се овозможи и забрзување на постапката и префрлување на лицата во Центарот за баратели на азил каде слободата на движење не е ограничена.

За затечените состојби од посетите направени во текот на 2015 година во привремените транзитни центри „Винојуг“ и „Табановце“, Народниот правобранител изготви Посебен извештај кој го достави до Владата на Република Македонија и во кој препорача обезбедување услови за хуман прифат, воведување ефикасен начин на евиденција и регистрација преку биометриски систем на евидентирање и фотографирање на овие лица, неселективен и хуман пристап кон сите кои бараат меѓународна помош и заштита, како и овозможување соодветна постапка за признавање на правото на азил, односно лицата во Центарот за прифат да се задржуваат согласно утврдениот правен основ за задржување, додека постапките во кои овие лица имаат својство на сведок да се водат со почитување на правилото на итност на постапката, како и подобро организирана правна помош.

Што се однесува пак до пристапот до правото на азил, потсетуваме дека правото на азил е уредено со меѓународни и домашни акти при што основата на овој вид заштита првенствено произлегува од Универзалната декларација за човекови права[1] во која е утврдено дека секој има право да бара и во други земји да ужива азил од прогонување. Универзалната декларација има посебно значење бидејќи истата претставува основа за донесување на правно задолжителни документи поврзани со статусот на бегалците и барањето на азил. Во 1951 година е донесена Конвенцијата за статусот на бегалците[2] во која се дефинира поимот бегалец, одредбите за престанок и исклучување, како и забрана за протерување на бегалец кога неговиот живот или слобода би биле загрозени. Прашањата врзани за правото на азил се утврдени и во Меѓународниот пакт за граѓански и политички права[3], а дополнително со Конвенцијата против тортура[4] се уредува и прашањето за забрана за протерување на лице во друга држава кога има цврсти причини да се верува дека лицето би било изложено на тортура. На сличен начин оваа проблематика ја уредува и Европската конвенција за човекови права[5] на регионално ниво. Правото на азил се гарантира и со Повелбата на ЕУ[6] за основните права каде се наведува дека земјите членки треба да обезбедат заедничка политика за азил, супсидијарна заштита и привремена заштита согласно Конвенцијата за бегалци.

Директивата на Советот[7] од 2003 година ги воспостави минималните стандарди за прием на баратели на азил вклучувајќи информации за правата, обезбедување на документи, овозможување на престој и слобода на движење, образование, здравствена заштита итн. Со Директивата од 2004[8] посебно се уредува прашањето на семејно обединување, социјална помош, грижата за непридружуваните малолетници, пристапот до вработување, образованието.

И нашиот Устав („Службен весник на РМ“ бр. 52/91) гарантира право на азил на странците и лицата без државјанство. Правото на азил се уредува со посебен закон според кој правото на азил е заштита која Република Македонија ја дава на: признаен бегалец и лице под супсидијарна заштита.

Постои посебно дефинирање за статусот бегалец каде во одредувањето треба да се утврди постоењето на оправдан страв дека лицето би било прогонувано заради својата припадност или политичко уверување. Меѓународните стандарди одат чекор понапред и прават разграничување помеѓу бегалец и мигрант од економски причини.

Лице под супсидијарна заштита е странец, кој не се квалификува како признаен бегалец и кој може да се соочи со вистински ризик од претрпување на сериозни повреди. Законот за азил и привремена заштита утврдува што влегува под сериозни повреди. Согласно нашето законодавство лицата се делат на странец со илегален влез во државата, барател на азил и лице со добиен статус признаен бегалец, односно лице под супсидијарна заштита.

Во Законот за азил и привремена заштита од 2013 година („Службен весник на РМ“ бр. 54/2013) не беше предвидена „намера за поднесување на барање за признавање право на азил“ туку директно поднесување на барање за признавање право на азил при влез во државата. Во 2015 и 2016 година Владата на Република Македонија интервенираше во неколку наврати во овој закон со цел негово надополнување. Па така, со измените во Законот за азил и привремена заштита („Службен весник на РМ“ бр. 101 од 18.06.2015), иницијатива поддржана од Народниот правобранител, а претходно елаборирана од невладините организации кои работат на заштита на правата на бегалците и мигрантите, во јуни 2015 година се овозможи странец на граничен премин или во внатрешноста на територијата на Република Македонија пред службено лице усно или писмено да искаже намера за поднесување на барање за признавање право на азил. Со искажаната намера на лицето му се даде право на легален престој во државата во времетраење од 72 часа во кој период тој/таа може слободно да се движи до местото за прифат на баратели на азил и да поднесе барање за признавање право на азил во Прифатниот центар за баратели на азил.

Во текот на 2015 година се усвои уште една измена на Законот за азил и привремена заштита („Службен весник на РМ“ бр. 152 од 03.09.2015 година) од техничка природа што не влијае на постапката или правата. Слична таква измена од техничка природа беше усвоена и во 2016 година („Службен весник на РМ“ бр. 55/2016),  но затоа пак во април 2016 година откако беше затворена Балканската рута, на предлог на пратеник од Собранието, во итна постапка се усвои измена на Законот (Закон за измена и дополнување на Законот за азил и привремена заштита, „Службен весник на РМ“ бр. 71 од 11.04.2016),  со која се воведоа две клучни ограничувања:

  • Се ограничи правото на семејно обединување во првите три години од стекнување на азил, и
  • Сите земји членки на Европската Унија (ЕУ), Северноатлантската договорна организација (НАТО) и Европската организација за слободна трговија (ЕФТА) беа прогласени за безбедни трети земји. Тоа во пракса значи дека сите барања за азил од лица кои пристигаат во Македонија од овие трети земји ќе се сметаат за неосновани со оглед дека лицата пристигнале од безбедни земји за азил и требале или треба да побараат азил во тие земји.

Со првата новела од овој закон на прв поглед се добива впечаток дека се прокламира принципот на семејно обединување кој предвидува на членовите на потесното семејство на признаен бегалец и лице под супсидијарна заштита, на нивно барање, да им се признае правото на азил. Сепак, во Предлог законот за измените на Законот за азил и привремена заштита во овој дел се воведува временска рамка на можноста за стекнување со ова право што е директно противречно на ЕУ Директивата за правото на семејно обединување 2003/86/ЕК која што во членот 12 став 2 јасно истакнува дека државите нема да го ограничат семејното обединување на признаени бегалци, односно нема да бараат лицето со признаено право на азил да престојува во државата одреден период пред да може да се обедини со членовите на своето семејство.

Со последните предлог измени и дополнувања на овој закон, покрај постоечкиот принцип на „Безбедна трета земја“, се востанови и институтот „Безбедна трета земја, држава членка на ЕУ, држава членка на НАТО или држава членка на ЕФТА“со кој се даде правен основ сите мигранти коишто пристигнуваат на територијата на Република Македонија од овие земји, да бидат вратени без да им се даде јасна можност да докажат дека третата земја не е безбедна за нив што директно противречи на членот 39 став 3 од ЕУ Директивата 2013/32/ЕУ која се однесува на заедничките постапки за доделување и повлекување на меѓународна заштита. Ваквата одредба е директно противречна и на сите останати европските директиви и укажувања на релевантните меѓународни организации, како и на Женевската конвенција за статусот на бегалците која како основен принцип ја пропишува забраната на протерување или враќање („рефоулмент“). Принципот на невраќање е обврзувачки за сите земји без разлика дали се потписнички на Конвенцијата за статусот на бегалците од 1951 и подразбира невраќање на бегалец или барател на азил во места каде неговиот живот и слобода би биле изложени на ризик, неспречување на бегалец или барател на азил, дури и во случај кога истиот е прокриумчарен, да побара засолниште во некоја земја доколку личниот живот и слобода му се загрозени во земјата на враќање, како и овозможување пристап до азил на лица на кои им се заканува прогон[9]. Во оваа насока се и препораките на Канцеларијата на Високиот комесаријат за бегалци на ОН-УНХЦР. Истовремено, оваа одредба противречи и со усвоената Декларација за заштита и унапредување на правата на бегалците и мигрантите усвоена во Белград минатата година (23-24 ноември 2015 година) кога Омбудсманите / Национални институции за човекови права се заложија активно да лобираат во своите земји со цел почитување на принципот на невраќање; недискриминација по која било основа, непречен пристап до фер, брза, ефикасна и родово сензитивна постапка за азил, заштита на најдобриот интерес на детето; право на информации и правото на ефикасен правен лек.

Гореизнесените измени Народниот правобранител ги смета како сериозна повреда на правото на азил и во консултација со Канцеларијата на УНХЦР во Скопје и неколку невладини организации кои работат на заштита на правата на бегалците и мигрантите, поднесе Иницијатива со Предлог за доуредување, односно поништување на последните амандмани усвоени во април 2016 година.

Иницијативата е предадена на разгледување на посебно тело формирано да работи на донесување нов закон за азил и привремена заштита. Во периодот што следи останува да се види  на кој начин ќе се доуреди овој закон и какви измени ќе претрпи во делот на семејното обединување и „безбедна трета земја“.

.

 

 

[1] http://www.un.org/en/universal-declaration-human-rights/

[2] http://www.unhcr.org/1951-refugee-convention.html

[3] http://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/ccpr.aspx

[4] http://www.ohchr.org/EN/ProfessionalInterest/Pages/CAT.aspx

[5] http://www.echr.coe.int/Documents/Convention_ENG.pdf

[6] http://www.europarl.europa.eu/charter/pdf/text_en.pdf

[7] http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2003:031:0018:0025:En:PDF

[8] http://www.aref.government.bg/docs/directive%20.pdf

[9] https://www.unodc.org/documents/human-trafficking/Toolkit-files/08-58296_tool_7-9.pdf