Македонски Shqip English

Ивана Џумковска

ПРОЦЕС НА ЛУСТРАЦИЈА – ПРАВЕН АСПЕКТ

 Воведни забелешки:

Прогласување и градење демократска, правна  и просперитетна држава, независна од надворешните фактори кои би предизвикале нерамнотежа во одлучувачките моменти.

Поставување на поединецот како никулец на кој му се гарантирани правата и слободите со највисокиот писмен акт во државава, правата загарантирани со Уставот.

 Владеењето на правото како право загарантирано со чл.8 од Уставот на Република Македонија и како едно од темелните права поставени во нашава држава, и обврската за почитување на истотото.

Право да се заштитат граѓаните од прекршителите на законот, да се овозможи правилен судски процес за испитување на направените прекршоци, донесување соодевтна одлука спорведена и во согласност со законите за тие видови кривични дела и извршување соодветна пропишана казна.

Процес на лустрација – причини за истиот

Напредокот и постигнувањето на претходно поставените цели за развој на една држава во еден дел лежи и во повлекувањето правилни чекори, или пак спротивно, во повлекувањето на грешките од минатото во денешниот процес.

 Процесот на лустрација, како што првично беше разбран, требаше да претставува процес со кој би биле отстранети опонентите на демократијата и оние кои во изминатиот период ги кршеле човековите слободи и права  загарантирани со Уставот на Република Македонија ( II дел во Уставот на Р. Македонија, Основни слободи и права на човекот и граѓанинот). Процесот на лустрација треба да го испита учеството на лицата кои биле на одредена јавна функција и чиј опфат е определен со донесените закони, дали некогаш, во определен период, во донесените закони, постоела соработка со органите на државната безбедност и правните последици од таквата соработка кои можеби и денес се активни врз развојот на земјава.

Законска рамка за лустрациониот процес

Во Република Македонија како увертира за донесувањето на Законот за лустрација беше донесувањето на Закон за пристап до досиејата на тајната служба, објавен на 5 јули 2000 година, предложен од тогашниот министер за внатрешни работи, сега покојната Доста Димовска. Овој закон не успеа да биде применет во целост поради ситуацијата во периодот на неговото донесување. Законот се применуваше од јули 2000 година до јули 2001 година, односно кога државата се наоѓаше во најголемата безбедносна криза и прашањето за лустрацијата и за постапката се наоѓаше на дното на интересот, додека на површина испливуваа прашањата за етничките немири, за воената криза и за воениот конфликт од таа година.

Во декември 2006 година, на иницијатива на Стојан Андов  Собранието го донесе Законот за определување  дополнителен услов за вршење јавна фунција.(Службен весник на Р. Македонија број 14 од 29.1.2008 година). Со овој закон се определува дополнителен услов за лице-кандидат за носител или кое веќе е носител на јавна функција, изборна или државна или јавна служба или во јавна дејност и друго јавно овластување и за други работи од јавен интерес и дејности на правни лица. Со овој закон, освен тоа, се поставуваа и темелите и се основа и определува надлежноста на органот кој ќе биде задолжен за овој процес.  Во нашава држава тоа право и е доделено на Комисијата за верификација на фактите. Воедно се уредува и постапката за верификација на фактите пред Комисјата и судот за утврдување несоработка на определени лица со органите на државната безбедност и правните последици од таквата соработка во определен период. Овој закон е првиот кој ги поставува правните темели во однос на оваа тема. Определувањето на надлежностите и постапката за верифицирање до денеше ден се истите, меѓу кои ја утврдува вистинитоста на поднесената изјава (чл.2 од Законот за дополнителен услов за вршење јавна функција) , покренува постапка по службена должност, по своја или по иницијатива на трети лица, утврдува неподнесување писмена изјава, ги информира надлежните органи за натамошно постапување и го донесува Деловникот за работа            ( подзаконски акт) . Обврска на оваа Комисија е и поднесувањето шестмесечен извештај за  своето работење до Собранието на РМ.

Во Законот е наведено лицето кое ќе биде ослободено, односно нема да биде ставено под лупа на оваа Комисија за верификација на фактите, наведено во чл. 2 од Законот за дополнителен услов за вршење јавна функција, преку извршена претходна постапка  за испитување на учеството на таквите лица со тајните служби, давање податоци на нерегуларен начин, постигнување на своите интереси и цели и напредување на патот заради наклеветените информации.  Овој закон во својата поставеност го истакнува и условот што треба да биде исполнет со цел имање правна можност да се учествува и да се добие јавна функција. Лицата кои ќе бидат изложени на лустрација се наведени во чл. 5 од Законот за дополнителен услов за вршење јавна функција.

И начинот на кој ќе бидат направени чекорите од лицата кои ќе сакаат да бидат дел од јавното функционирање на институциите на државата исто така е вклучен во овој закон. Поднесувањето писмена изјава, заверена на нотар, од лицата кои сакаат да ја докажат својата независност и нивното  неучество со органите на тајните служби е првиот чекор, а тој процес продолжува со испитување и донесување одлука од Комисјата за верификација за важноста и точноста на искажаните податоци во писмената изјава (чл. 6 став 1 од Законот за дополнителен услов за вршење јавна функција). Во наредниот став од истиот член е опишан и изгледот на изјавата за поднесување до Комсијата за верификација на факти. Лицето кое нема да поднесе ваква изјава, а кое би сакало да биде на постамент за извршување јавна функција сноси свои последици, истакнати во овој закон.

 Вака поставениот закон претрпе неколку измени и дополнувања и две одлуки на Уставниот суд на РМ со кои, од една страна, се одеше кон проширување на листите на лустрираните, а од друга страна се докажуваше демократскиот карактер на РМ по 1991 година.

Донесен во 2008 година, законот во определени делови дополнувањата и изменувањата ги доживеа само една година подоцна. Измени и дополнувања беа направени во одредени членови, во одредени делови од членовите или пак беше направена нивна целосна промена. Првата измена е направена во член 11 каде бројот 4 е заменет со бројот 6. Направена е измена и во член 16, кој го опфаќа составот на Комсијата за верификација на факти и истакнува од кои членови е нејзиниот состав. По овој член се додаваат и два нови члена: 16 а - кој ја вклучува улогата на Собранието во однос на мандатот и на изборот на одредени членови на Комисјата,  и  членот кој е додаден по направените промени 1 б кој ја истакнува некомпатибилноста на функцијата вршена во Комисјата и друга јавна функција извршувана во одредена институција. Направена е измена и во член 42 каде се заменети годишните рокови од  5 години на 10 години од оформувањето на Комисијата за верификација на фактите.

Со денот на влегување во сила на овој закон дејствијата преземени од главните членови во составот на Комисијата за верификација на факти ќе бидат извршувани на професионален начин.

Уставен суд во Република Македонија

Со поделбата на власта во Република Македонија на законодавна, извршна и судска се поставени темелитe за овозможување на правната држава да се задржи на цврсти нозе на своето тло. Уставниот суд на Република Македонија е орган на Републиката која ја штити уставноста и законитоста( чл.108-Устав на Република Македонија), составот на судот е определен со Уставот.  Во член 110 од Уставот на Република Македонија се зацртани должностите кои се определени и кои го карактеризираат Уставниот суд, односно неговите обврски и права во однос на извршувањето на функцијата. Како обврски на Уставниот суд се и:

-          Одлучување за согласноста на законите со Уставот;

-          Одлучува за согласноста на другите прописи и на колективните договори со Уставот и законите;

-          Одлучува за низа  други прашања определени со Уставот.

Заштитата на уставноста ја врши преку постапка за укинување и поништување на законите кои се во спротивност, односно не се во согласност со Уставот ( чл.112 став 1 од Устав на Република Македонија). Во став 3 (чл.112, став 3 од Устав на Република Македонија) од истиот член е наведено дека одлуките донесени од Уставниот суд се конечни и извршни. Уставниот суд е главниот двигател на законитоста и уставноста во постапката за донесувањето на Законот и за неговото применување на територијата  на Република Македонија.

Процесот на лустрација, како една од постапките кои се уредени со закон донесен во самото Собрание  и неговите уставни погледи, согласни со Уставот, се испитани од Уставниот суд. Првата постапка која беше започната во однос на Законот за лустрација пред Уставниот суд беше во 2010 година за Законот за дополнителен услов за вршење јавна функција,  донесен во 2008 година.

Уставниот суд со донесување на одлуката  укина дел од членовите наведени и претходно изгласани со донесувањето на законот. Укинувањето е направено во член 2 во однос на „денот на влегувањето во сила на овој закон“ , потоа се укинува и член 8 во делот за „објавување на лицето во Службен весник на Република Македонија“. Последната измена со укинување беше направена во чл. 13 и чл. 34 од Законот за дополнителен услов за вршење јавна функција донесен во 2008 година, кои се во целост укинати. Со оваа одлука е ставено во сила претходно донесеното решение за запирање на извршувањето на поединечните акти или дејствија преземени врз основа на оспорените одредби означени во првата точка од оваа одлука.

Овие одлуки донесени од Уставниот суд можеби не беа прифатени со целосна важност и на начин на кој би требало тоа да биде направено во една правна држава. Во 2011 година повторно е донесен Закон за изменување и дополнување на Законот за дополнителен услов за вршење јавна функција, донесен во 2008 година и се направени низа измени и дополнувања на истиот. Член 1 беше променет со воведување нови зборови во замена на веќе постоечките и со тоа беше направена и промена на смислата на претходно поставениот член во односот на лустрациониот период. Промени во дотогашниот закон се направени и во член 2, член 3, член 4 став 1 и 3 (каде се прави промена во именувањето на веќе постоечката институција „Сектор за безбедност и контраразузнавање“ со „Сектор за безбедност и разузнавање“ ), потоа се дополнува веќе постоечкиот закон со додавање нов член- 4 а ( однесувајќи се на должностите на органите кои треба да имаат неограничена соработка со Комисијата за верификација на факти, во однос на пристапот до документи  и давање на истите ако е тое потребно и побарано од Комисјата која ја води постапката за лустрација), во член 5 и 6 најголемиот дел извршени промени се во однос на периодот дотогаш означен со зборовите „ во периодот до “ а сега “ во периодот од “ во членовите 7, 9 и 10. По промената на член 10 додадени се и три нови членови 10 а, 10 б и 10 в дополнети со цел попрецизно поставување на работата на Комисијата и постапките кои таа ги презема по службена должност.

 Промените во последователните членови се направени со додавање нови ставови кои укажуваат на временскиот период за покренување постапката од Комисијата. Промени се направени и во членовите 14, 21, 22, 26, 27, 28, 29 (со додавање два нови члена 29а, 29б кои се однесуваат на рокот во кој Комисијата за верфиифкација на факти, по завршувањето на постапката, својата позитивна одлука, ондосно доколку донесе одлука за учество на лицето со државните органи, ја предава на органот кој е задолжен за промена на лицата од нивната функција), член 31(искажување на должност, а не претходно право кое беше наведено во законот), член 32, член 33(направена е истата измена за должност), член 35(во делот за прекршочните одредби каде се дополнуваат со три нови членови 35а, 35б, 35в).

Како последица од овие промени беше и новата одлука за нивната согласност со Уставот од страна на Уставниот суд, донесена во април оваа година, која навестува  низа недоследности и противуставни членови. Донесувањето на привремената мерка на 25 јануари, со која беше времено замрзнат процесот на „прочистување“ на некогашните соработници на тајните служби од редовите на носителите на јавни функции, беше процес и постапка која и` претходеше на новодонесената одлука од страна на Уставниот суд, која е конечна.  Одлуката се сведе на укинување на спорните 13 члена од донесениот Закон за измена и дополнување на Законот за дополнителен услов за вршење јавна функција,  во 2010 година. Кога би направиле правна анализа за причините за укинувањето на овие членови би можеле да наведеме два аспекта: 1) временскиот период кој не е правилно определен, односно во донесениот закон не се определува точно временскиот опфат на законот кој би требало да биде до 91-та година и 2) опфатот на субјектите кои би требало да бидат дел од овој лустрациски процес. Загарантираното право на лицата и на граѓанинот на Република Македонија за заштита на моралниот и физичкиот интегритет во чл.11 став 1 и 2 од Уставот на Република Македонија од 1991 година. Лицата кои не се кандидати или пак актуелни функционери немаат никаква обврска да бидат дел од овој процес. Со тоа што ќе бидат дел од него би се нарушил нивниот интегритет и достоинство, како уставна категорија.

Кога би ја разгледале одлуката на судот можеме да укажеме дека законодавецот прави повреда на правото на здружување, а дека со лустрацијата на адвокатите и медијаторите, како и на новинарите, уредниците на медумите и на нивните основачи се влегува во дел од нивниот углед и чест. Процесот на лустрацијата, според  законот, треба да ги опфати и лицата кои се дел од приватниот сектор во нашава земја, анализирачки подобро би го поставиле прашањето, зошто вработените во приватниот сектор би имале некаква одговорност и должност да бидат оквалификувани како минати “ кодоши“ или пак да бидат испитувани и дел од ваквиот лустрационен процес?

Укинатите членови се однесуваат на лицата кои треба да бидат дел од овој процес, членовите кои се однесуваат на лустрација на поранешни функционери, новинари, членови на организации, адвокати и медијатори. Тие членови беа оспорувани уште во јануари оваа година, но во април се донесе одлука од највисокиот суд за испитување на уставноста на донесените закони. Почитувањето на овие одлуки, како што и претходно имав наведено, е задолжително и обврзувачко, односно кога ќе биде донесена и изречена одлуката од Уставниот суд таа е конечна и извршна (чл.112 став 3 од Уставот на Република Македонија).

По вака донесената одлука денес постои текст за донесување нов закон кој се` уште се наоѓа во постапка на разгледување и дебатирање во Собранието од пратениците и од пратеничките групи. Новиот нацрт-закон содржи голем број измени како во областа на периодот кој треба да биде опфатен, што значи не само оној период од 1944 до 1991 година, туку продолжен  до 2006 година и до  донесување на Законот за слободен пристап до информации во истата година. Овој поширок временски опфат ќе треба да ги вметне и деловите од процесот на приватизационата постапка што се случуваше во нашава држава. Исто така новиот закон, гледано од друг агол на неговата опфатност, ќе доживее и друго, ново проширување. Иако претходно донесената одлука на Уставниот суд укажа на неуставноста и неправилноста во опфатот на лицата опфатени со претходниот закон,  тоа не претставуваше никаков проблем за навестување на истата постапка и за проширување на опфатот на лицата за лустрација во новиот закон. Тесктот на законот што е во разгледување за донесување како конечен Закон за лустрација укажува на поголемата транспарентност и работењето на лицата, како и истакнување и изложување на лицата кои ќе бидат ставени на тапет и ќе бидат наречени „кодоши“ во ова општество. Текстот го содржи и правото, но не и обврската за лустрирање на невладините организации,  политичките пратии, верските заедници, медиумите и радиодифузните друштва од страна на Комисијата за верификација на факти врз основа на барање на раководството или работодавачот. Оценка треба да направи самото раководство на политичката партија или пак радиодифузниот сервис поединечно на секој оној кој сака да се лустрира, да даде писмена изјава до неговиот одговорен раководител и тој да ги достави документите до Комисијата. Исто така е предвидено, како што претходно е наведено, објавување на имињата на соработниците и можност за пристап на физички лица до информациите собрани за нив, на нивно барање, на барање на нивни роднини по прва линија до втор степен, вклучително и на лица овластени од нив со полномошно заверено на нотар. Комисјата за верификација, исто така според овој закон, ќе ја има можноста и недлежноста да покренува постапка по иницијатива на други лица. 

Останува да видиме дали е возможно ваков закон, со определениот текст и со поднесувањето пред пратеничките групи и пред избраниците на народот во Собранието да биде изгласан, иако Уставниот суд веќе донел конечна одлука по таквите прашања?

Во секоја правна држава органот задолжен за испитување на уставноста и законитоста и за испитување на правилноста на донесените закони треба да преставува црврст постамент врз кој ќе бидат втемелувани идните правни чекори во една држава. Правичноста и соодветниот начин на донесувањето на законите, како  и правилниот начин на нивното поставување и интерпретирање во општеството, се темел кој треба да биде поставен од почетокот на осамостојувањето на државата. Настанатиот спротиставен однос помеѓу одлуката на Уставниот суд и повторното донесување на закон кој ги содржи веќе укинатите одредби може да биде решен и овој однос може да биде ублажен доколку е донесен преку изгласување со консензус во Собаранието.

Како земја-кандидат за членство во Европското семејство и како држава која  со сите свои сили настојува да ги исполни поставените барања од Европската Унија, овој процес требаше да биде завршен многу порано. Процесот кој започна со донесувањето на законот во 2008 година, според дел од преставниците на Европската Унија и дел од одговорните лица за Европска интеграција на земјава  навестува дека треба да биде завршен во најкраток можен рок и завршен преку правни патеки. Дел од спротиставените мислења дадени за новиот изготвен тескт, како практичари, можеме да кажеме дека најдобар начин кој ќе го заврши овој процес е правењето детална анализа на предлог-текстот од работна група која во својот состав ќе содржи дел од пратениците кои имаат право подоцна да го изгласаат овој закон, преставниците на сите партии во Собранието, дел од правните експерти и лицата кои се наоѓаат во овој процес од  почетокот до ден денес, со тоа што ќе дадат свое мислење и придонес кон досегашното извршување на лустрацијата врз лицата и како тој процес треба да продолжи понатаму, кој начин е соодветниот за овој процес да биде завршен и извршен на правилен начин.

 Ситуацијата која денес го отцртвува овој процес на наше тло треба да биде обележена и од опозицијата  во Собранието на Република Македонија со тоа што би ги дала сите критики и би продолжила со искажување свои идеи кои, според неа, би го подобриле донесувањето на новиот закон и би се подобрил процесот на лустрација. Завршните зборови оставени за крај на оваа правна анализа ги давам во форма на прашања:

 

ПРАШАЊА ЗА ДИСКУСИЈА
  1. Дали досегашниот процес е извршен на начин како што налага една правна држава?
  2. Дали направените измени и дополнувања во 2009 година врз Законот за дополнителен услов за вршење јавна функција вродија плод во самиот процес?
  3. Дали одлуката на Уставниот суд во определувањето на периодот за лустрација е правична или можеби тежнее кон заштитување на одредена група лица?
  4. Дали одредбите кои се содржани во новиот нацрт- тескт на Законот за лустрација би биле оние вистинските за правично и конечно затворање на ова прашање во нашава земја?