Македонски Shqip English

Иџет Мемети

УЛОГАТА НА НАЦИОНАЛНИОТ ПРЕВЕНТИВЕН МЕХАНИЗАМ (НПМ) ВО ОПШТЕСТВОТО – ЕДНА ГОДИНА ОД ВОСТАНОВУВАЊЕТО НПМ ВО РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА

„Може да ме оковате, може да ме мачите, може и да го  уништите    моето тело, но никогаш нема да го заробите мојот  ум.“ 
Махатма Ганди

Вовед

Забраната на тортурата е императивно правило на меѓународното право. Апсолутната забрана на тортура е предвидена во Конвенцијата на Обединетите нации против тортура и друго сурово, нечовечно или понижувачко постапување или казнување, како и со член 3 на Европската конвенција за заштита на човековите права (ЕКЧП).

Стапувањето во сила на Факултативниот протокол кон Конвенцијата против тортура и друго сурово, нечовечно или понижувачко постапување или казнување (ОПКАТ) во 2006 година претставува револуционерен чекор и значаен прогрес на светско ниво во борбата против тортурата. Со овој чекор не само што се отвори пристапот на едно ново меѓународно тело до сите места на лишување од слобода, со цел навремено укажување на ризиците, пропустите и недостатоците во насока на спречување акти на тортура, туку се зајакна и улогата на државата во делот на превенција на тортура со вметнување обврска за воспоставување национални превентивни механизми (НПМ). Значењето на Факултативниот протокол е уште поголемо доколку се има предвид дека дефиницијата за „место на лишување од слобода“ е мошне широко поставена[1], со што се овозможуваат посети и увиди во постапувањето и состојбите и во т.н. помалку традиционални установи во кои de jure или de facto се ограничува слободата на движење, како што се: психијатриските установи, малолетничките центри, установите за социјална заштита, центрите за странци и баратели на азил и други институции. Ваквата широко поставена надлежност бара исполнување соодветни предуслови, па така државата мора да го гарантира пристапот до сите места на лишување од слобода, согласно проценката и слободниот избор на превентивниот механизам, превентивниот механизам во својот состав треба да вклучи соодветна експертиза, со што посетите ќе имаат мултидисциплинарен карактер, а препораките за подобрување на утврдените состојби да бидат реално и објективно поставени. При имплементацијата на обврските од ОПКАТ на национално ниво посебен акцент треба да се стави на следењето на спроведувањето на дадените препораки со што би се придонело кон остварување на целта на Факултативниот протокол - спречување тортура и друг вид нечовечно или понижувачко постапување или казнување.

1. Механизми и инструменти за заштита од тортура на универзално и регионално ниво
А. Универзални инструменти и механизми

Со донесувањето на Конвенцијата против тортура на Генералното собрание на Обединетите нации во декември 1984 година, конечно се остварија повеќедецениските заложби за апсолутна и универзална забрана на тортурата. Секоја држава членка кон Конвенцијата се обрзува дека ќе преземе ефективни легислативни, административни, судски или други мерки во насока на спречување акти на тортура на територијата која е под нејзина јурисдикција. Никакви вонредни околности, ниту воена состојба или каква било друга состојба на внатрешна политичка нестабилност, ниту наредба дадена од претпоставено лице или орган на власта, не може да претставува основ за оправдување дејства на тортура.[2]

Иако забраната за вршење тортура претходно е изрично утврдена во неколку универзални акти, како на пример: Универзалната декларација за човековите права (UDHR) и Меѓународниот пакт за граѓанските и политичките права (ICCPR), со Конвенцијата против тортура на Обединетите нации, тортурата за првпат е јасно дефинирана во членот 1.
„Тортура претставува секој акт со кој на некое лице намерно му се нанесува болка или големо страдање, физичко или душевно, со цел од него или од некое трето лице да се добие известување или признание, или заради негово казнување  за дело што тоа или трето лице го извршило или за чие извршување е осомничено, да се заплаши или се изврши притисок врз него или трето лице, или од која и да било друга причина заснована врз која и да било форма на дискриминација, кога таквата болка или страдање ги нанесува службено лице или кое било лице кое дејствува во службено својство или на негов поттик, со негова согласност или со негово знаење.“
Со оваа дефиниција недвосмислено се издвојуваат трите елементи кои го прават делото недопустливо и казниво:
- постоење намера за нанесување физичка или психичка болка или страдање,
-остварување цел во насока на добивање информација, признание, заплашување или притисок, и
-актот треба да е сторен од страна на службено лице, кое било лице кое дејствува во службено својство или од него овластено лице.
Во членот 16 од Конвенцијата се бара од државите членки да спречат и „други акти на сурово, нечовечно или понижувачко постапување, а кои не се акти на тортура согласно членот 1, во случаи кога таквите акти ги нанесува службено лице или кое било лице кое дејствува во службено својство или на негов поттик, со негова согласност или со негово знаење.“ Иако Конвенцијата не дава јасна дефиниција за сурово, нечовечно или понижувачко постапување, сепак во практиката, разгледувајќи ги извештаите на државите членки и постапувајќи по индивидуални поплаки и комуникации, Комитетот против тортура смета дека прагот на дефинирањето, со што погореспомнатите акти би се разликувале од актот на тортура, честопати не е доволно јасен.[3]

Секоја држава пристапничка кон Конвенцијата е должна на жртвитe на тортура да им овозможи соодветен надомест и право на правично и соодветно обештетување, вклучително и средства за целосна рехабилитација на тоа лице.[4]

Со донесувањето на оваа конвенција се отвори патот за работа на ново светско тело за заштита од тортура и од други форми на сурово, нечовечно или понижувачко постапување или казнување. Комитетот против тортура на Обединетите нации (КПТ), согласно Конвенцијата, е експертско тело составено од 10 члена со високи морални квалитети и признаена стручност во областа на човековите права кои ќе учествуваат во работата на Комитетот во лично својство, а не како претставници на државата. Сите држави се должни на секои четири години до Комитетот против тортура да поднесуваат редовни извештаи во кои детално треба да го објаснат начинот на имплементација на обврските што произлегуваат од Конвенцијата, како и степенот и мерките што ги преземаат во насока на остварување на правата загарантирани со Конвенцијата. Комитетот против тортура, исто така, има овластување под одредени околности да разгледува индивидуални поплаки од лица кои сметаат дека им се повредени правата загарантирани со Конвенцијата, да преземе доверлива истрага во оние случаи кога постојат веродостојни податоци и известувања што содржат основани сомневања дека тортурата систематски се спроведува на територијата на една држава,[5] како и да разгледува и да постапува по комуникации поднесени од една против друга држава.[6]

Во рамките на Организацијата на обединетите нации (ООН) е воспоставена и посебна т.н. тематска процедура на Специјален известувач (рапортер) за тортура и друго сурово, нечовечно или понижувачко постапување или казнување. Мандатот на специјалниот известувач е воспоставен со Резолуцијата 1985/33 на Комисијата на Обединетите нации за човекови права (денешен Совет за човекови права), а покрај другото вклучува и надлежност да бара и добива податоци од: владите, органите на власта и невладините организации; да поднесува ургентни барања до владите во насока на разјаснување поединечни состојби за постапувања што влегуваат во неговиот мандат; да доставува информации до државите во насока на преземање мерки и активности со цел спречување настапување акти на тортура, како и да спроведе посета на земјата доколку за тоа има дозвола од соодветната влада.

Б. Европски регионални инструменти и механизами
Европска конвенција за човекови права (ЕКЧП)

Европската конвенција за заштита на човековите права и фундаменталните слободни (ЕКЧП), која е донесена од страна на Советот на Европа во 1950 година, изрично забранува некој да биде подложен на тортура или на нечовечно или понижувачко постапување или казнување.[7] Иако е еден од најкусите членови во Конвенцијата, членот 3 е суштински за развојот на едно демократско општество, воспоставувајќи го принципот на апсолутна забрана на тортурата, а покрај суштинските содржи и процедурални аспекти, поточно обврска за државата да преземе ефикасна и навремена истрага на тврдењата за постоење тортура или други форми на нечовечно понижување.

Овој член секогаш мора да се чита во корелација со членот 15 од Конвенцијата, чијшто став 2 не дозволува никаква дерогација од принципот на апсолутна забрана на тортурата во случаи на воена или вонредна состојба. Потврда за апсолутната забрана на тортурата е потврдена и од Европскиот суд за човекови права, кој во предметот Ирска против Обединетото Кралство недвосмислено вели дека Европската конвенција на човековите права ја утврдува забраната на тортура и нечовено или понижувачко постапување или казнување како апсолутна категорија, без разлика на однесувањето или актите сторени од жртвата[8]. Членот 3 треба да се чита во корелација и со членот 1 од оваа конвенција, со што се истакнуваат позитивните обврски на државата да го обезбеди исполнувањето на правото загарантирано со членот 3, како и обврска која имплицира дека државите членки се одговорни за секоја повреда на правата и слободите загарантирани со Европската конвенција на човековите права на секое лице под нивна јурисдикција.

Иако членот 3 не дава дефиниција на поимот „тортура“, ниту пак на „нечовечно или понижувачко постапување“, имајќи предвид дека Европската конвенција на човековите права е „жива материја“ која се развива и еволуира преку толкувањето и низ пресудите на Европскиот суд за човекови права, тогаш во самите пресуди треба да се бара одговорот на прашањето за елементите на актот тортура и разграничувањето на тортурата од нечовечно и понижувачко постапување или казнување.

Во т.н. Грчки случај, Европската комисија (претходник на Судот) зазела општ пристап согласно кој се прави разлика помеѓу тортура, нечовечно или понижувачко постапување. Тортурата како елемент ја содржи намерата, поточно „…кај тортурата има намера како што е обезбедување информација или изнудување признание, или пак казнување, и таа претставува сериозна и отежителна форма на нечовечно постапување...“. [9]

Сите видови постапување или казнување не влегуваат во опсегот на заштитата согласно член 3 од Европската конвенција на човековите права. Напротив, за едно однесување да биде опфатено со членот 3, мора да достигне определено минимално ниво на острина, што зависи од индивидуалните околности во случајот, како што се: траењето на постапувањето или казнувањето, последиците (физички и психички), полот на лицето, возраста и здравствената состојба.[10] Во случајот Ирска против Обединетото Кралство, Судот утврдил дека употребата на т.н. „5 техники“ (стоење на прсти покрај ѕид, прекривање на главата со вреќа, изложување на гласни звуци и бучава, лишување од јадење и вода и лишување од ноќен одмор и сон) не ја исполнува посебната стигма за да биде опфатено со дефиницијата на тортура, туку потпаѓа под нечовечно постапување.[11]

Во својата прва пресуда во која Судот утврдил тортура (Aksoy vs. Turkey), Судот нашол дека барателот бил подложен на т.н. „палестинско бесење“, што подразбирало дека лицето било соблечено, рацете му биле врзани позади грбот, а потоа оставено да виси подолг период при што јажето било фиксирано за неговите раце.[12] Според согледувањата на Судот, ваквото постапување и страдање може да биде нанесено само намерно. Покрај големата болка што лицето ја преживеало, медицинските наоди покажале дека во конкретниот случај постапувањето довело до парализа на двете негови раце. Судот утврдил дека тоа постапување имало сериозна и сурова природа, што го достигнува нивото на „посебна стигма“ и може да се опише како тортура.

Уште два други предмети на Европскиот суд за човекови права будат особен интерес. Тоа се: предметот Ајдин против Турција, во кој Судот утврдил дека силувањето од страна на службени лица додека истата била задржана во полициска станица претставува особено сериозна форма на повреда на членот 3 ЕКЧП и може да се смета за тортура[13]. Во случајот Акоч против Турција Судот нашол дека постапувањето со барателката додека била во притвор, што вклучувало електро-шокови, удари по главата, шокови со топла и ладна вода и други форми на физичка злоупотреба, како и закани дека нејзините деца ќе бидат малтретирани, било намерно нанесување голема болка и страдање што кај барателката преидзвикало долготрајни психолошки последици и штета и затоа се смета како акт на тортура.[14]
Европски Комитет за спречување тортура (КСТ)

Со Европската конвенција за спречување тортура се формира Европски комитет за спречување тортура и нечовечко или понижувачко постапување или казнување (КСТ) кој е составен од лица компетентни во областа на човековите права и кои во работата учествуваат и настапуваат во лично својство, а не како претставници на државата која ги предложила. Преку посети Комитетот врши увид во постапувањето со лицата лишени од слобода со цел засилување на нивната заштита од тортура и нечовечко или понижувачко постапување или казнување. Согласно член 8 од Конвенцијата, Kомитетот jа известува владата на државата за своjата намера да ја посети. Комитетот за спречување тортура спроведува два типа посети: периодични посети, кои се спроведуваат редовно во сите држави пристапнички кон Конвенцијата и аd hoc посети, кои се спроведуваат во тие држави кога Комитетот смета дека „се потребни под дадените околности“.

Секоjа држава е должна на Kомитетот да му овозможи пристап и движење на неjзината териториjа без никакви ограничувања, пристап до податоците за местата на лишување од слобода; посета, по сопствена желба, на сите места во кои се наоѓаат лица лишени од слобода, и добивање секакви податоци што му се потребни на Kомитетот за извршување на неговата задача, а со кои државата располага. По секоjа посета Kомитетот подготвува извештаj за утврдените факти, притоа вхимавајќи на сите забелешки што евентуално ќе ги достави заинтересираната страна. Комитетот за спречување тортура го доставува на државата своjот извештаj коj ги содржи препораките што тоj ги смета за потребни.[15]

Европскиот комитет за спречување тортура придава особена важност на стандардите при задржувањето на лицата во полиција, при нивното лишување од слобода и издржување на казната затвор, при нивното сместување во психијатриски установи и сл. Комитетот за спречување тортура преку своето дводецениско работење, воспостави определени стандарди кои се сметаат како минимум посакуван стандард што треба да биде соодветно исполнет од договорните страни.

Иако Комитетот за спречување тортура не е истражно, ниту судско тело, врши вонсудска превентивна функција во насока на заштита на лицата лишени од слобода од тортура и од други форми на злоупотреба, со што ја надополнува работата, односно претставува комплементарен механизам на Европскиот суд за човекови права. За големата улога што овој регионален механизам ја има на европско тло, говори и податокот дека во периодот на неговото постоење (заклучно до 20.03.2012 година) Комитетот за спречување тортура спровел 316 посети (192 периодични посети и 124 ad hoc посети).[16] Дури 267 од изготвените извештаи се објавени, а голем дел се употребени како извор од страна на Европскиот суд за човекови права во предмети по барања што се однесуваат на наводи за повреда на членот 3 и/или членот 5 од Европската конвенција за човековите права.

2. Почетоците на идејата зад Факултативниот протокол и спроведувањето на ОПКАТ во практиката

А. Потребата за донесување на Факултативниот протокол (ОПКАТ)

Иако обврската за забрана на тортурата и на другите форми свирепо постапување е експлицитно содржана во низа меѓународни документи и конвенции, а воедно се смета и за дел од обичајното право, состојбата во светот се уште го нема достигнато степенот на целосно спроведување на оваа обврска во практиката и искоренување на тортурата.

Одредени држави, иако членки на Организацијата на обединетите нации, продожуваат да ги игнорираат обврските за заштита, забрана и казнување на актите на тортура и немаат преземено мерки во насока на воспоставување соодветна правна рамка на национално ниво, ниту пак спроведуваат ефикасни истраги во поединечните наводи за акти на тортура или друго нечовечно или понижувачко постапување или казнување. Во мал број држави, иако живееме во 21 век, актите на тортура се широко распространети и се спроведуваат системски со поддршка или согласност на власта.

Имајќи ја предвид повеќедецениската борба за искоренување на тортурата и подигање на свеста и одговорноста на државните власти во насока на целосна и апсолутна забрана на ова зло, државите членки на Организацијата на обединетите нации се убедени дека се неопходни натамошни мерки за постигнување на целите на Конвенцијата против тортура. Тие сметаат дека заштитата на лицата лишени од слобода од тортура и од друг вид сурово, нечовечно или понижувачко постапување или казнување може да се зајакне со вонсудски средства од превентивен карактер, врз основа на редовни посети на местата на лишување од слобода.

Б. Развој на концептот на ОПКАТ

Идејата за Факултативниот протокол кон Конвенцијата против тортура се јавува во 1990-те години, во време кога светот е загрижен заради растечките тенденции на системска и широко распространета тортура. Иако Конвенцијата на Обединетите нации не успеа во себе да ја вметне и набљудувачката улога преку воспоставување  посебно тело што ќе врши редовни посети на местата на лишување од слобода, сепак идејата за такво „светско“ тело, опстојувала со децении, поддржана од Швајцарскиот комитет против тортура, од Шведска и од Коста Рика. Увидувајќи ја потребата за зајакнување на системот воспоставен со Конвенцијата против топртура и потребата за превентивно дејствување, во 1992 Комисијата на Обединетите нации за човекови права усвојува резолуција со која се одобрува формирање работна група за подготовка на нацрт-факултативен прокотол кон Конвенцијата (ОПКАТ). Работната група не успева да излезе со конкретен предлог и најголемиот дел од времето го троши на усогласување на разликите помеѓу претставниците на државите членки. Во 2001 година, делегацијата на Мексико доставува нацрт-предлог со кој повторно се „разгорува“ дебата на оваа тема и за првпат се воспоставува обрска на државите пристапнички за воспоставување национални тела за посета на местата на лишување од слобода.[17] Дебатата се движи кон усогласување на ставовите на работната група и предлогот на Мексико поддржан од група држави од Јужна Америка, со тоа што се усвојува комбиниран текст кој во себе ги вклопува двата механизми – меѓународното тело и националниот превентивен механизам.[18] Во март 2002 година, текстот на ОПКАТ е претставен пред Комисијата на Обединетите нации за човекови права со предлог-резолуција изготвена од Коста Рика, за потоа и официјално, по неколку дебати и дискусии, да биде усвоен на 18.12.2002 година од страна на Генералното собрание на Организацијата на обединетите нации. Факултативниот протокол кон Конвенцијата против тортура стапува на сила во 2006 година, откако го ратификувале 20 држави членки на Организацијата на обединетите нации.

В. Од идеја до реалност – спроведувањето на обврските од ОПКАТ-от

Според податоците со кои располага Асоцијацијата за превенција тортура (АПТ), до март 2012 година вкупно 62 земји во светот го ратификувале ОПКАТ, а други 22 земји го потпишале. 38 од земјите кои го ратификувале Протоколот, дале изјава согласно која назначуваат национални превентивни механизми.[19] Република Македонија е меѓу 38-те држави во светот кои имаат воспоставено фукнционален и оперативен национален превентивен механизам (НПМ). Како и поголемиот број европски земји и Република Македонија се одлучи функцијата на националниот превентивен механизам да ја спроведува Народниот правобранител, со можност, во соработка со Народниот правобранител и по негова претходна дозвола, дел од надлежностите на националниот превентивен механизам да ги преземат невладини здруженија и хуманитарни организации во Републиката. Така, дури 18 од вкупно 24 европски земји кои го ратификувале ОПКАТ, го овластиле националниот омбудсман или Омбудсманот во соработка со граѓанскиот сектор, да ги преземе надлежностите на национален превентивен механизам во соодветната држава. Само 6 земји, меѓу кои: Велика Британија, Германија, Франција и Швајцарија се одлучиле да формираат посебни тела (национални комисии) или мрежа на тела (случајот на Велика Британија).

ОПКАТ воспоставува двослоен систем на превенција на тортура – на меѓународно ниво се формира Поткомитетот за превенција на тортура (ПКТ), додека на национално ниво државите преземаат обврска во рок од една година по ратификацијата на ОПКАТ да воспостават национален превентивен механизам (НПМ) кој ќе преземе надлежности согласно Факултативниот проткол. Улогата на Поткомитетот за превенција на тортура значително се разликува од мандатот на останатите тела воспоставени со инструментите за човекови права: ПКТ спроведува посети на местата на лишување од слобода, дава препораки за надминување на констатираните состојби и им дава совети и насоки на националните превентивни механизми во делот на превентивната улога што ја имаат во општеството.

Поткомитетот за превенција на тортура (ПКТ) е составен од 25 члена кои се избираат од рангот на лица со висок морален карактер, со професионално искуство на полето на спроведувањето на правдата, а особено во областа на кривичното право, управување со затвори или во рамките на полицијата, или на различните полиња релевантни за постапувањето со лица лишени од слобода.[20]

Државите пристапнички кон ОПКАТ се должни да го примат Поткомитетот за превенција на своја територија и да му дозволат пристап на местата на лишување од слобода, да ги обезбедат сите релевантни информации кои Поткомитетот за превенција на тортура може да ги побара, како и да ги разгледаат препораките на Поткомитетот за превенција и да стапат во дијалог со него за можни мерки за спроведување.[21] Иако се воспоставува како нов механизам, сепак во определен дел мандатот и надлежностите на Поткомитетот за превенција на тортура се испреплетуваат и со други механизми на ООН, како што се: Комитетот за човекови права, Комитетот против тортура и специјалниот известувач за тортура, така што нивната меѓусебна комуникација и координација на активностите има суштинско значење.

Согласно член 16 од ОПКАТ, Поткомитетот за превенција на тортура на доверлив начин ќе ги соопшти своите препораки и согледувања на државата пристапничка, а го објавува својот извештај, заедно со сите коментари на предметната држава пристапничка, секогаш кога тоа ќе се бара од него од страна на таа држава пристапничка.

Вистинската новина што се воспоставува со ОПКАТ-от е формирањето на националните превентивни механизми. Значењето на овој механизам е во фактот што за првпат му се доверува превентивно овластување на национално тело составено од експерти, како и обврска редовно да врши посета на места на лишување од слобода и утврдување на состојбата и постапувањето со лицата лишени од слобода. Овој револуционерен чекор овозможува континуирано да се следи состојбата во овие места, навремено да се постапува по индикациите за тортура, соодветно да се идентификуваат ризиците и да се бара нивно отстранување. Имајќи го предвид неговиот состав, Националниот превентивен механизам има можност низ мултидисциплинарна призма да го разгледува влијанието на сите фактори во национален контекст, да ги утврди состојбите и соодветно да срочи препораки кои би биле реални, мерливи и остварливи. Притоа, овој механизам секогаш треба првенствено да се води и да постапува согласно меѓународните стандарди, обичајното право и правораздавањето на меѓународните судови и тела за човекови права во делот на заштитата од тортура и постапувањето со лицата лишени од слобода.

Националниот превентивен механизам, согласно Факултативниот протокол, има надлежност:[22]

а) редовно да го испитува постапувањето кон лицата лишени од слобода во местата на лишување од слобода како што е дефинирано во член 4, со цел зајакнување, ако е потребно, на нивната заштита од тортура и од друг вид сурово, нечовечно или понижувачко постапување или казнување;

(б) да дава препораки на релевантните органи со цел подобрување на постапувањето и на условите на лицата лишени од слобода и спречување тортура и друг вид сурово, нечовечно или понижувачко постапување или казнување, земајќи ги предвид релевантните норми на Обединетите нации;

(в) да поднесува предлози и согледувања во врска со постоечкото или со нацрт- законодавството.

За да може националниот механизам своите надлежности да ги спроведува во практиката, ОПКАТ во член 20 на националниот превентивен механизам му дава овластувања да има:[23]

(а) пристап до сите информации што се однесуваат на бројот на лица лишени од слобода, како што е дефинирано во член 4, како и до бројот на места и нивни локации;

(б) пристап до сите информации што се однесуваат на постапувањето со тие лица, како и на условите на нивното лишување од слобода;

(в) пристап до сите места на лишување од слобода и нивните инсталации и објекти;

(г) можност за разговори без надзор со лицата лишени од слобода без сведоци и тоа или лично или со преведувач, ако тоа се смета за неопходно, како и со кое било друго лице за кое националните превентивни механизми имаат мислење дека може да даде релевантни информации;

(д) слобода да ги одбере местата што сака да ги посети и лицата со кои сака да разговара;

(ѓ) право да контактира со Поткомитетот за превенција, да му испраќа информации и да одржува состаноци со овој поткомитет.

3. Спроведување на обврските од ОПКАТ на национално ниво – воспоставување и функционирање национален превентивен механизам во Република Македонија

Анализите на домашното законодавство и постапувањето на институциите по можните случаи на тортура или други форми на сурово постапување, кога станува збор за пречекорување овластувања од страна на овластени службени лица, и во Република Македонија го потврдија заклучокот дека постоечкиот систем на контрола не ги задоволува ниту меѓународните универзални стандарди, ниту стандардите утврдени со правораздавањето на Европската конвенција за човековите права. Од тие причини и во Република Македонија се наметна потребата за зајакнување на механизмите и националниот систем за човековите права, не само од аспект на заштита, туку и од аспект на континуирано следење на состојбите и нивно спречување.

А. Востановување на Националниот превентивен механизам (НПМ) во Република Македонија

Република Македонија го потпиша Факултативниот протокол кон Конвенцијата против тортура на 1.09.2006 година. Првата тркалезна маса во Република Македонија во насока на ратификација на Факултативниот протокол од нашата држава се одржа на 13.03.2008 година во Скопје со поддршка од Канцеларијата на високиот комесар за човекови права и Асоцијацијата за превенција на тортура. На едно место се собраа претставници од: владини институции, граѓанскиот сектор и народниот правобранител, со цел да ги испитаат сите отворени прашања, да ги разгледаат позитивнитите практики и искуства од другите земји во делот на востановувањето на овој механизам на национално ниво.

На Тркалезната маса во дискусија меѓу учесниците и дискусиите во периодот што следеше беа дадени разни предлози во насока на имплементација на член 17 од Протоколот од страна на Република Македонија, за подоцна релевантите субјекти во државата да изградат став во насока на поддршка на идејата Народниот правобранител да биде „домаќин“ на националниот превентивен механизам и притоа да бидат запазени основните предуслови за функционална независност на овој механизам.

По повеќемесечни дискусии, на 30.12.2008 година, Собранието на Република Македонија го ратификуваше Факултативниот прокотокол кон Конвенцијата против тортура и друг вид сурово, нечовечно или понижувачко постапување или казнување и го назначи Народниот правобранител да дејствува како национален превентивен механизам (НПМ) во Република Македонија. Во соработка и врз претходна согласност на Народниот правобранител, регистрираните невладини организации и организациите кои имаат статус на хуманитарни организации во Републиката, можат да преземаат некои од надлежностите на Националниот превентивен механизам.[24] Сосема природно и очекувано беше улогата на Националниот превентивен механизам да му биде доверена на Народниот правобранител, имајќи ја предвид пред се неговата уставна улога за заштита на правата и слободите на граѓаните, а особено улогата добиена во 2003 година во делот на следењето на состојбите и почитувањето на правата на лицата органите, организациите и установите во кои слободата на движење е ограничена.[25] Во периодот 2005-2010 година Народниот правобранител ја остваруваше оваа законска надлежност преку увиди и посети без претходна најава, а со приведените, задржаните, притворените или лицата кои издржуваат казна затвор разговараше без присуство на службени лица.

Б. Подготовки за спроведување на новиот мандат на Народниот правобранител

По назначувањето на Народниот правобранител за национален превентивен механизам во Република Македонија, институцијата започна да работи на градење на свеста за значењето на оваа нова улога на Народниот правобранител кај засегнатите органи. Така, во периодот септември-декември 2009 година, со поддршка од Мисијата на ОБСЕ во Скопје се одржаа две конференции посветени на имплементацијата на Факултативниот протокол на кои учествуваа високи делегации од: Поткомитетот за превенција на тортура при Обединетите нации, од Комитетот за превенција на тортура при Советот на Европа и од Асоцијацијата за превенција на тортура. Во тој период се одржаа и три тематски работилници на кои учествуваа претставници од: полициските служби, пенитенцијарниот систем и вработени во психијатриските установи и институции на кои им беше претставен Факултативниот протокол, јасно им беше укажана обврската како лица кои директно се вклучени во процесот на работа, чување или згрижување лица лишени од слобода, да постапуваат со тие лица на достоинствен и хуман начин, а воедно им беше претставен и новиот национален превентивен механизам и им беше објаснета неговата улога во општеството. Во таа насока, во 2010 година Народниот правобранител во соработка со невладиниот сектор, поточно со Проектот за поддршка на човековите права, спроведе и активно учествуваше на четири обуки: две во периодот април-мај наменети за полициски службеници (сменоводители) од најголемиот број полициски станици на територијата на Републиката, а во септември и октомври беа одржани уште две обуки за вработени во казнено-поправните установи.

По донесувањето на Законот за ратификација на Факултативниот протокол кон Конвенцијата против тортура и друг вид сурово, нечовечно или понижувачко постапување или казнување од страна на Република Македонија со кој Народниот правобранител се назначи за национално тело за превенција на тортура, беа преземени конкретни чекори за негово востановување.

Со измените и дополнувањата на Законот за народниот правобранител од септември 2009 година се зајакна улогата на Народниот правобранител во следењето на состојбите со почитувањето и заштитата на уставните и законските права на лицата во органите, организациите и установите во кои слободата на движење е ограничена. Со овие законски измени во рамките на Народниот правобранител е формирано посебно одделение - Национален превентивен механизам (НПМ), чија основна задача е превенција на тортура и други вид сурово, нечовечно и понижувачко постапување или казнување.

Националниот превентивен механизам својот мандат и надлежности ги црпи од Факултативниот протокол кон Конвенцијата против тортура и друг вид сурово, нечовечно или понижувачко постапување или казнување и Законот за народниот правобранител, а има изготвено и посебен правилник за начинот на вршење превенција и методологија за начинот на спроведување на превентивните посети. Националниот превентивен механизам своите активности ги спроведува во согласност со годишна програма за работа одобрена од народниот правобранител.

Б. Методологија на работа на Националниот превентивен механизам

Следејќи ги препораките на Поткомитетот за превенција на тортура при Обединетите нации,[26] Народниот правобранител презеде соодветни мерки во насока на обезбедување функционална и оперативна независност на Механизмот во рамките на институтцијата. Така, Националниот превентивен механизам функционира како посебно одделение за превенција на тортура и друг вид сурово, нечовечко или понижувачко постапување или казнување кое моментално брои три члена чија работа исклучиво се фокусира на превентивното дејствување преку спроведување на обврските и надлежностите од Факултативниот протокол кон Конвенцијата против тортура. Со ова решение, Народниот правобранител во рамките на институцијата направи целосно издвојување на заштитата на правата на лицата лишени од слобода од превенцијата на тортурата и другите форми на сурово и нечовечно постапување, согласно препораките на Асоцијацијата за превенција на тортура (АПТ) и Советот на Европа.

Со стапувањето во сила на измените на Законот за народниот правобранител[27], донесен е Правилник за начинот на вршење превенција на тортура и Методологија за вршење превенција на тортура. Согласно донесените акти, превенцијата се врши со востановување систем на редовни посети што можат да бидат редовни или последователни. Редовните посети, кои по правило се ненајавени, а само во исклучителни ситуации најавени, имаат за цел во одреден временски период да се согледаат состојбите во местата на лишување, да се идентификуваат ризиците и недостатоците во делот на условите за сместување и третманот на лицата лишени од слобода и да се изготват соодветни препораки со цел надминување на констатираните состојби. Последователните посети имаат за цел да се провери степенот на спроведување на дадените препораки за претходно утврдените состојби во местата каде лицата се или можат да бидат лишени од слобода, а со цел намалување на ризиците од тортура и други форми на сурово, нечовечно или понижувачко постапување кои ваквите состојби и недостатоци ги предизвикуваат или може да ги предизвикаат.

При посетите Народниот правобранител ги спроведува следните активности:

- разговара со службените лица со цел да им го предочи значењето на посетата и обврската за соработка со Народниот правобранител,

- ги согледува состојбите во врска со материјалните услови во местата во кои се сместени лицата лишени од слобода,

- врши увид во документацијата и други информации што се однесуваат на третманот на лицата лишени од слобода,

-непосредно разговара со лица лишени од слобода, без сведоци, лично или со преведувач ако тоа се смета за неопходно.

Во член 21 од Факултативниот протокол се утврдува должноста на државата да соработува со националниот превентивен механизам. Така, во овој член[28] се нагласува дека ниту еден орган на власта ниту функционер нема да нареди, примени, дозволи или толерира никаква санкција против кое било лице или организација за доставување на националниот превентивен механизам какви било информации, без разлика дали се тие лажни или вистинити и врз ниедно такво лице или организација нема на поинаков начин да му се наштети.

Органите се должни на Националниот превентивен механизам, кој работи во рамки на Народниот правобранител, да му ги обезбедат сите податоци и информации без оглед на степенот на доверливост.[29] Националниот превентивен механизам е должен да постапува на доверлив начин со личните податоци, поточно не смее да објавува никакви лични податоци без јасно дадена согласност од предметното лице. И во членот 20 од Протоколот се нагласува потребата државата потписничка да соработува и има обврска да дозволи пристап на националниот превентивен механизам до сите места каде има лица лишени од слобода или постојат информации дека може да има лица лишени од слобода.

Националниот превентивен механизам врз основа на констатираните состојби подготвува посебен извештај со соодветни препораки кој Народниот правобранител го доставува до надлежните органи и предлага мерки што треба да се преземат заради подобрување на севкупните услови во местата за лишување од слобода. Надлежниот орган до кој е испратен извештајот е должен да ги испита препораките на Националниот превентивен механизам и да достави одговор во рок од 30 дена по приемот на извештајот.[30] Органите, согласно Протоколот, се должни да стапат во дијалог со Националниот превентивен механизам во насока на развивање можни мерки за примена на дадените препораки.[31] Националниот превентивен механизам на крајот на секоја година изготвува и посебен годишен извештај, а согласно Факултативниот протокол, Република Македонија е обврзана извештајот јавно да го објави и дистрибуира. Извештајот на Националниот превентивен механизам се објавува посебно од годишниот извештај на Народниот правобранител.

В. Остварени цели и активности во 2011 година

Врз основа на Годишниот план за работа, македонскиот Национален превентивен механизам (Одделение за превенција на тортура при Народниот правобранител) започна со работа на 1.04.2011 година во состав од тројца советници за превенција на тортура и друго сурово, нечовечно или понижувачко постапување или казнување. Во текот на годината овој механизам спроведе подготвителни активности, ги изготви неопходните документи и акти, ги состави алатките за работа и ја промовира новата улога на Националниот превентивен механизам на Република Македонија помеѓу органите на државната власт. Во 2011 година Националниот превентивен механизам започна и со редовни превентивни посети на местата на лишување од слобода.

Во текот на првите два месеци од своето работење, Националниот превентивен механизам ги состави и изготви потребните документи и алатки за работа: листи за проверка (checklist) на исполнување стандарди, права и услови на местата каде лицата се лишени од слобода; прашалник за водење разговор со лица лишени од слобода (интервју форма) специфицирани согласно категоријата на лица; листа на прашања и насоки за водење разговор со службени лица (директори, раководители и персонал вработен во установите кои се посетуваат); форма на извештај за посета на други места на лишување од слобода или задржување и друго.

Во делот на промоција на Националниот превентивен механизам, беа одржани четири тркалезни маси на локално ниво со поддршка на Мисијата на ОБСЕ и Шведската агенција за меѓународен развој (СИДА) и една дводневна тркалезна маса на централно ниво преку твининг проектот, а со цел и во насока на запознавање на вработените во органите и установите на лишување од слобода со улогата и мандатот на Националниот превентивен механизам.

Исто така, беа реализирани и следните активности: јавна промоција на Националниот превентивен механизам преку прес-конференција на Народниот правобранител одржана на 22.06.2011 година, писмено известување до надлежните министерства, органи, институции и установи, средби со раководители на релевантни институции и органи, подготовка на леток на осум јазици и збирка релевантни правни прописи на три јазици, како и презентација на мандатот и надлежностите на Националниот превентивен механизам пред студентите на пет правни факултети во Републиката.

Во периодот јули 2011 година – март 2012 година спроведени се вкупно 23 превентивни посети од кои: 16 посети на полициски станици, три посети на казнено-поправни установи вклучително и затвор каде се издржува казна малолетнички затвор (одделенија за притвор и одделенија за осудени лица), една посета на воспитно-поправен дом и три посети на други места од отворен или полуотворен карактер (Јавна установа Завод за згрижување на деца и младинци „Ранка Милановиќ“ - Скопје, Јавна установа за згрижување на деца со воспитно-социјални проблеми „25 Мај“ - Скопје и Прифатен центар за сместување на баратели на азил - Скопје). Сите посети беа ненајавени, со исклучок на една редовна посета која поради обемот на работите и организациската поставенопст на установата беше соодветно најавена.

Во досегашното работење Националниот превентивен механизам изготви 18 посебни извештаи кои ги достави до релевантните органи на државната власт по што започнаа да пристигнуваат првите одговори од органите и институциите. Имајќи предвид дека ова е прва година од функционирањето на македонскиот национален превентивен механизам, до сега не се спроведени последователни (follow-up) посети. Првите вакви посети се планираат за втората половина на 2012 година.

ЗАКЛУЧОК

Република Македонија е една од ретките држави кои по ратификацијата на Факултативниот проткол презедоа конкретни чекори во насока на остварување на обврските што прозилегуваат од овој протокол. Народниот правобранител, како институција назначена со Законот за ратификација на Факултативниот протокол да ги преземе надлежностите на националниот превентивен механизам, ги презема сите неопходни мерки и препораки во насока на обезбедување функционална и оперативна независност на Механизмот, целосно издвојувајќи го од системот на заштита и постапување по претставки поднесени од граѓаните.

Националниот превентивен механизам за релативно кусо време успеа да го пронајде своето место во нашето општество, неговата улога да стане видлива, а неговите надлежности и мандат препознатливи за органите на државната власт и притоа успеа да ги даде првите конкретни резултати – спроведе превентивни посети и изготви посебни извештаи со соодветни препораки за надлежните органи и институции.

Нашата држава е должна да ги стави на располагање потребните материјално-финансиски и човечки ресурси, неопходни за нормално функционирање на Националниот превентивен механизам кој работи во склоп на Народниот правобранител. Во таа насока и со цел зајакнување на капацитетот на македонскиот национален превентивен механизам, сакам да го истакнам значењето на обезбедувањето неопходни предуслови кои ќе му овозможат на Механизмот соодветно да се развива, да обезбеди објективност и стручност во својата работа и да ја оствари обврската за мултидисциплинарен карактер на посетите, увидот и разговорите со лицата лишени од слобода. За таа цел, неопходно е вклучување надворешна стручна експертиза од областа на: медицината, психологијата, социјалната работа, како и користење на капацитетите на македонскиот граѓански сектор, преку овластување да преземаат некои од надлежностите на Националниот превентивен механизам.

На крајот, сакам да испратам јасна порака: Сите ние имаме одговорност пред самите нас, пред нашите деца и идните поколенија да придонесеме во остварување на заедничката цел, а тоа е целосно искоренување на тортурата, суровото и нечовечно постапување и казнување. Да создадеме подобра иднина за идните генерации, свет ослободен од насилство, страдање и мачење.


[1] член 4 од Факултативниот протокол кон Конвенцијата против тортура и друго сурово, нечовечно или понижувачко постапување или казнувањае (ОПКАТ), Генерално собрание на ООН (A/RES/57/199) од 18.12. 2002 г.

[2] член 2, Конвенција против тортура и друго сурово, нечовечно или понижувачко постапување или казнување, усвоена со Резолуција бр.39/46 на Генералното собрание на ООН на 10.12.1984 година

[3] п.3, Општ коментар бр.2 (CAT/C/GC/2), 24.01. 2008 г.

[4] член 14, Конвенција против тортура и друго сурово, нечовечно или понижувачко постапување или казнување (КПТ), усвоена со Резолуција бр.39/46 на Генералното собрание на ООН на 10.12.1984 г.

[5] член 20 од КПТ

[6] член 21 од КПТ

[7] член 3, Европска конвенција за човекови права

[8] Ирска против Обединетото Кралство, 18.01.1978 година, серија А бр.25

[9] стр. 57, Torture in International Law - A guide to jurisprudence; (јointly published in 2008 by the Association for the Prevention of Torture (APT) and the Center for Justice and International Law - CEJIL)

[10] стр. 10, Заштита од тортура - Водач за имплементација на членот 3 од Европската конвенција за човековите права (Aisling Reidy, Council of Europe, 2003)

[11] supra 8

[12] Aksoy против Турција, број на барање 21987/93, Пресуда од 18.12.1996

[13] Aydin против Турција, број на барање 23178/94, Пресуда од 25.09.1997

[14] Akkoc против Турција, број на барање 22947/93, 22948/93, Пресуда од 10.10.2000

[15] член 10 од Европската конвенциjа за заштита од тортура и нечовечко или понижувачко постапување или казнување, Совет на Европа, 26.11.1987

[17] стр. 17 - Optional Protocol to the UN Convention against Torture, Implementation Manual, Revised Edition, Jointly published in 2010 by the Association for the Prevention of Torture (APT) and the Inter-American Institute for Human Rights (IIHR)

[18] supra 8, стр.18

[20] член 5 supra 1

[21] член 12 supra 1

[22] член 19 supra 1

[23] член  20 supra 1

[24] член 4, Закон за ратификација на Факултативниот протокол кон Конвенцијата против тортура и друго сурово, нечовечно или понижувачко постапување или казнување („Службен весник на РМ“ бр.165/2008)

[25] член 31, Закон за народниот правобранител („Службен весник на РМ“, бр.60/2003)

[26] Guidelines on national preventive mechanisms, Geneva, 15–19 November 2010- Subcommittee on Prevention of Torture and Other Cruel, Inhuman or Degrading  Treatment or Punishment

[27] Закон за изменување и дополнување на Законот за народниот правобранител („Службен весник на РМ“, бр.114/09)

[28] член 21 од Факултативен протокол кон Конвенцијата против тортура и друг вид на сурово, нечовечно или понижувачко постапување или казнување од страна на Република Македонија

[29] член 27, Закон за народниот правобранител („Службен весник на РМ“, бр.60/2003)

[30] член 3, Закон за изменување и дополнување на Законот за народниот правобранител („Службен весник на РМ“, бр.114/09)

[31] член 22 од Факултативен протокол кон Конвенцијата против тортура и друг вид на сурово, нечовечно или понижувачко постапување или казнување од страна на Република Македонија