Македонски Shqip English

Досегашниот тек на судските реформи

Tемелите  на современиот  свет-слободата, правдата и мирот (утврдени во Повелбата на ООН) се поставени врз  рамноправноста  на народите и државите (големи и мали) и врз вербата и  признавањето на вроденото човеково достоинство и еднаквите и неотуѓиви  права на сите луѓе, членови на човештвото. За таа цел признавањето и почитувањето на човековите права се гарантира  со  Универзалната декларација за човековите права и Европската конвенција за основните човекови слободи и права и со други меѓународни документи кои служат како општоприфатени меѓународни норми и стандарди.

Меѓутоа, во практиката и во животот на современиот глобален свет и натаму  демантни се  влијанијата, интересите и одлуките на големите и моќни народи и држави, а почитувањето и остварувањето на основните човекови права (поединечно и масовно), иако различно од земја до земја, останува  во важност во фокусот на секојдневието.[1]

Во Република Македонија споменатите меѓународни принципи и норми  се преточени, утврдени во Уставот како темелни вредности на уставниот поредок и нивното остварување и подигање на повисоко ниво се поврзува со стратешката определба на Република Македонија за интеграција во евроатланските структури.

Веќе повеќе од десет години доминантните активности во сите сфери на македонското општество (граѓанско и мултиетничко) се насочени кон подготовка, прилагодување и усогласување на политичко-правниот  и економско-социјалниот систем на државава, кон европските правила и стандарди на однесување и живеење. Ова, затоа што преовладува  уверувањето и надежта дека постојаното членство во Европската  унија и НАТО е најсилна гаранција за опстанокот, стабилноста и иднината на државата и нејзините  конститутивни основи. Оттука, сеопфатните реформи во државава, иако  проследени со бројни проблеми, злоупотреби, пропусти и лутања, се насочени глобално кон исполнување на барањата: за унапредување на демократијата во политиката; за достапна и ефикасна заштита на човековите права и слободи во судскиот  систем;  за  поуспешна економија и подобар животен стандард и услови на живеење на граѓаните, во економско-социјалната сфера.

Во овие рамки секако посебно место има реформата на судскиот ситем која отпочна да се остварува од 2004 година и со која треба да се обезбеди ефикасно, независно и самостојно судство, како услов и основа за остварување на темелните вредности на уставниот поредок и на меѓународното право: владеењето на правото и заштитата на човековите слободи и права, кои пак, се битен услов за функционирање и за унапредување на демократијата во општеството. Поконкретно, стратегијата на судските реформи   содржи повеќе принципи и цели: владеење на правото, поделба на власта на извршна, законодавна и судска, заштита на правата на граѓаните, гарантирање на независноста на судството, правична и соодветна  застапеност на припадниците на заедниците во судството, гарантирање еднаков пристап до правдата, брзи и ефикасни постапки, заштита од злоупотреби и несовесно постапување или корупција, почитување на правилата на професионалната етика, усвојување европски стандарди во сферата  на судството. Овие цели треба да се остварат  паралелно преку:

1)  подобрување на законите за судството (материјалните, процесните и организациските); 

2) унапредување на работата на судовите и судската практика.

За таа цел планирани и преземени се следниве активности: 

            -во сферата на материјалното право  „да се воведе  нова законска рамка  конзистента со европските и со меѓународните стандарди“, нов систем  на законски признаени и заштитени вредности кои базираат на човековите слободи и права и други  принципи  на демократското општество и владеењето на правото;

            -во процесното право „како основна алатка за вршење на функциите на судстовото“, да се обезбеди брз пристап до правдата, брзо и едноставно остварување на правото и интересите на граѓаните и на правните лица, ефикасна контрола на криминалот и процесни гаранции за заштита на човековите права преку  механизмите на правосудниот систем,  зголемена ефикасност на судството и намалување на бројот на нерешени предмети; и

            -во сферата на организацијата (структурата) на судството да се редефинираат позициите и надлежностите на специфичните тела  со цел создавање ефикасни, стабилни, неутрални, независни и одговорни институции кои ќе се базираат  на  професионално, компетентно и етично однесување и заштита од злоупотреба и корупција, како и редефинирање на статусот на судиите, нивна  селекција, избор -разрешување и унапредување на системот на плати [2].

Текот и имплементацијата  на реформите на судскиот систем  е под постојан  мониторинг  на меѓународни  и  надлежни  домашни институции и органи. За тоа постојат бројни официјални (главно годишни) извештаи  за текот на остварувањето на стратегијата на реформите  на судскиот систем  во кои се даваат  глобални оценки за мерките  што се преземаат во поодделни сегменти на функционирањето на судството. Притоа се опфаќаат прашањата за судската независност и самостојност, ефикасноста и транспарентноста на судскиот систем, изборот на судиите, нивната обука, кариера и одговорност,  односно компетентност,  професионалност и друго.

Основи и индикации за поконкретна оцена на текот, ефектите и недостатоците во реформата на судскиот систем можат да дадат податоците и информациите во врска со следниве прашања:

1) усогласувањето и подобрувањето на законите за судството;

2) основањето нови судски институции;

3) професионалноста и независноста на судиите, и

4) ефикасноста во пресудувањето.

 

1.УСОГЛАСУВАЊЕ И ПОДОБРУВАЊЕ НА ЗАКОНИТЕ ЗА СУДСТВОТО

Во периодот од 2006 до 2010 година донесени се 106 закони и 84 правилници, упатства и други подзаконски акти во областа на правосудството [3],  при  што од посебно значење се Законот за судовите од 2006 година и неговите  две измени во 2008 и 2011 година и Законот за судскиот совет од 2006 година и неговите измени  во 2010 година.

Во граѓанско-правната област  значајни се новините во Законот за парнична постапка (3 измени и дополнувања од 2005 до 2011 година), Законот за облигационите односи (со 7 измени и дополнувања од 2001 до 2011 година), Законот  за сопственост и други стварни права од 2001 година (со две измени и дополнувања), Законот  за извршување (со 7 измени од 2005 до 2011 година и  4 интервентни одлуки  на Уставниот суд) и др.

Во кривично-правната област- Кривичниот законик од 1996 година (со 12 измени и дополнувања до 2011 година) и Законот за кривична постапка од 1997 година (со 4 измени и дополнувања до 2011 година).

Во управно-правната област од посебно значење се Законот  за управни спорови од 2006 година (со две  измени и дополнувања), Законот за општа управна постапка (со 3 измени и дополнувања), Законот  за градежно земјиште од 2001 (со 4 измени и дополнувања и нови закони во 2008 и 2011 година), Законот за просторно и урбанистичко планирање од 2005 година (со 5 измени и дополнувања и 5 интервентни одлуки на Уставниот суд), Законот за градење од 2005 година (со 7 измени и дополнувања и една интервентна  одлука на Уставниот суд) и др.

Несомнено, податоците даваат основа за позитивни резултати во законодавната дејност од судската надлежност бидејќи таа значи усогласување и подобрување на законите согласно со законодавствата на членките на Европската  унија и со европските стандарди. Меѓутоа, честите  измени, особено  на одделни закони без  сериозни подготовки и анализи, во овој период  имаат  и негативен ефект од  неколку аспекти: 1) се задира во правната сигурност и еднаквоста на граѓаните (во ситуации  на поволни и неповолни решенија); 2) се усложнува  правилната примена  на често изменуваните закони во практиката за веќе процесуираните случаи, особено во ситуации на отсуство или на недоволно јасни преодни извршни одредби; 3) карактерот на судиската функција  бара продлабочена анализа  и проучување на измените и дополнувањата на законите и потреба  од стручно-професионално едуцирање на судиите заради единствена и правилна  примена, што се`  заедно има  одраз и на ефикасноста во пресудувањето. Набрзина подготвените  измени на законите, иницирани главно од политичко-партиски  интенции (намери и желби), често имаат и уставно-правни импликации –донесување  бројни интервентни-укинувачки одлуки на Уставниот суд поради нивната несогласност со Уставот.

Меѓутоа, земено  глобално и долгорочно, за создавањето на  новото  материјално, процесно и организациско законодавство за современо вршење на функциите на судството дадена е позитивна оценка  и од странски експерти:   „од компаративен  аспект  (новото законодавство) може да се смета за конзистентна  и ефективна правна рамка“ [4]. Се разбира,  остварувањето и обезбедувањето доследна и успешна имплементација на донесените закони која е во тек (а примената на  одделни одредби од некои закони е одложена  за 2012 и 2013 година),  и ќе следи, треба да ги ефектуира и реално да ги оживотвори  стратешките цели на реформата на судскиот систем. „Постигнат е одреден напредок во  реформите на судството  што е клучен  приоритет на Партнерството на пристапување“ -  е општиот  заклучок на Европската  комисија  за Советот на Европа. Заотанатите случаи во судовите до одреден степен се намалени. Потребни се понатамошни напори за да се обезбеди независност и непристрасност  на судството, преку правилно функционирање на Судскиот совет, и поголеми напори за регрутирање на  судиите.[5]

 

2.ОСНОВАЊЕТО  НОВИ СУДСКИ ИНСТИТУЦИИ

Од исклучително значење  и придонес кон реформата на правосудството треба да имаат новите 11 институции основани  во периодот после 2006 година: Судскиот  совет на РМ, Управниот суд, Вишиот управен суд, Академијата за обука на судии и обвинители, Советот на јавни обвинители, Апелациониот  суд Гостивар, Вишото јавно обвинителство-Гостивар, Основното јавно обвинителство за гонење организиран криминал и корупција, Агенцијата за управување со конфискуван имот, Судското одделение за судење дела на организиран  криминал  и корупција  при Основниот суд Скопје  I , како и Одделението  за постапување  по барањата за судење во разумен рок при Врховниот суд на РМ.[6]

Несомнено, овие нови судски институции заслужуваат посебно внимание и анализа  од аспект на тоа кои се позитивните ефекти, но и кои се недостатоците во нивната работата, дали ја подобруваат или не состојбата по прашањата и односите за кои тие се надлежни, а сето ова поврзано со остварувањето на целите на судската реформа. „Постигнат е одреден  напредок во реформата  на судството и заштитата на фундаменталните права“-е заклучок на Европската комисија во Извештајот  за реформите во РМ за 2010 година. „Новоформираните  институции и зголемените буџетски средства ја подобрија општата ефикасност на правосудството, но потребни се континуирани напори за обезбедување независност„ [7] Не е воспоставено  редовно следење и не постои  продлабочена и поединечна анализа за нивното функционирање. Дури во текот на 2009 и 2010 година, имајќи ги предвид извештаите за работа на некои од овие  судиски институции, согледана е потребата[8] од измени и дополнувања на законите кои ги уредуваат нивните надлежности и работа. При тоа од посебна важност се: Законот за измена на Законот за судовите [9] (со кој се востанови Виш управен суд, се утврдија  построги услови за избор на судии - задолжително познавање на англиски  јазик и тестови за интегритет и психолошки  тестови, заострена  е одговорноста на судијата за неквалитетно и  неефикасно  решавање на предметите и др.); Законот за  измени на Законот за судскиот совет на РМ[10]  (со кој  во детали  се уреди начинот , критериумите и постапката на оцена на работа на судиите, како и постапката  за  дисциплинска одговорност и за нестручно и совесно вршење на судиската функција); се донесе  нов закон за Академијата за судии и обвинители[11] (со кој меѓу другото се воведоа  построги  услови за прием на кандидати за почетна  обука и се зголеми  нејзиното времетраење, допрецизирање на надлежностите на Академијата и др.); Законот  за измени на Законот за управни спорови[12] (со кој меѓу другото се утврди правото на жалба и начинот на работа и одлучување на Управниот и Вишиот  управен суд); Законот за измени  на Законот за парничната постапка[13] (со кој се утврдија  децидни рокови  за побрза и поефикасна парнична постапка од судиите), и др.

 

3.ПРОФЕСИОНАЛНОСТ И НЕЗАВИСНОСТ НА СУДИИТЕ

Професионалноста и независноста на судиите е исто така исклучително важен сегмент од реформите на судството од кој зависи не само квантитетот, туку и независноста и квалитетот на правораздавањето. Една од основните  функции на Судскиот совет, како орган на судството, покрај изборот и разрешувањето на судиите, е да ја следи и да ја оценува работата на судиите. Советот тоа го остваруваше  според својот акт-Правилник, кој со одлуки на Уставниот суд од април, 2010 година беше укинат  заедно со законската одредба која за тоа го овластуваше, со образложение дека не може  со подзаконски акт да се утврдуваат критериумите и постапката за оценување на работата на судиите, туку само со закон. Како резултат  на оваа интервентна  одлука на Уставниот суд, во ноември, 2010 година, извршена  е измена и дополнување на Законот за судскиот совет така што оваа материја сега е уредена со закон кој пропиша оценувањето на работата на судиите во 2009 година  да се изврши  по тој закон. [14] Оттука, Судскиот совет  ја оценувал работата на  судиите за 2008 година по своите  критериуми, а за 2009 и 2010 година по законските  критериуми. Годишните оцени за работата  на судиите Судскиот совет ги утврдува  врз основа на податоци и информации за квалитетот (бројот на потврдени, поништени и укинати пресуди) и квантитетот (број на решени предмети) и други прашања во врска со вршењето на функцијата.

Во 2009 година оценувани се вкупно 647 судии за работа во 2008 година од кои:

-          248 судии со оцена  „мн.добар“ или           43,82%;

-          151 судии со оцена „добар“ или                 26,68%;

-          130 судии со оцена „задоволува“ или         6,54%;

Во 2010 година  оценувани  се вкупно 562 судии за работата во 2009 година и тоа:

-          493  судии со оцена  „мн.добар“ или          87,72%;

-           60   судии со оцена „добар“ или                10,68%;

-             9   судии со оцена „задоволува“ или       1,60 %;

Во 2011 година оценувани се вкупно 605 судии за работата во 2010 година и тоа:

-          534  судии со оцена  „мн.добар“ или          88,26%;

-           55 судии со оцена „добар“ или                    9, 9%;

-           15 судии со оцена „задоволува“ или           2,48%;

-          и  1 судија со оцена „незадоволува“ или     0,17%.

Податоците за 2008 и 2009 година  од извештаите за работа на Судскиот совет од овие години покажуваат дека има радикална промена  во работата на судиите,  споредбено меѓу 2008 и 2009 година, според дадените оценки од Судскиот совет: во 2008 година  69% од судиите се оценети како „многу добри“ и „добри“, а 30% со оценка „задоволува“. Во 2009 година  98,4% со оценка  „многу добар“ и „добар“ и само 1,38% „задоволува“ (слични вакви оценки се дадени и за 2010 година). Ваквото подобрување  во вршењето на судската функција веројатно не е резултат на зголемената  ефикасност во пресудувањето, бидејќи во 2008 година се решени вкупно 780.041,  во 2009 година вкупно 651.794, а во 2010 година  вкупно 966.146 предмети. Дали тоа е резултат на подобрување на квалитетот на работата на судиите е прашање за анализа,  зошто во 2009 и 2010 година оцената на работата на судиите е врз основа на законските критериуми  за квалитетот на судското работење, па можеби  тие се поблаги  во однос на критериумите  од укинатиот Правилник на советот?! Од извештаите  на Судскиот совет тоа не може  да се утврди. Оттука, сосема е прифатлива констатацијата дека  „судиската  работа се мери пред се`  според ефикасноста  и квалитетот, но само од формален аспект -бројот  на решени предмети и бројот на укинати или преиначени одлуки на определен судија.  Пристапот избран во државта е доста радикален, бидејќи основата на оценувањето се оредува врз  компјутерски  базирана анализа  за  активноста на судијата спроведена со помош  на базата на податоци на судот. Оценувањето повлекува  споредба, а работата на различни судии тешко се споредува, посебно кога статистиките кои се на располагање не прават разграничување помеѓу  различните видови случаи“. Овој систем  „секако  придонесува  за вршење  притисок  за повисока професионална посветеност на судиите и ќе мора да биде следен во иднина за да се види како ќе се развиваат индикаторите“ [15]. Овие констатации  и прашални оценки на меѓународните експерти заслужуваат посебно внимание  зошто прифатениот модел на оценување на работата на судиите врз основа на статистичко бодирање на квантитативните  и квалитативните  критериуми за работата на судиите радикално го редефинира  статусот на судиите и неизвесно  е како ќе се одрази на елементарното начело на судската функција  и на пресудувањето: овластување и должност на судијата да обезбеди правично  судење во секој случај, кој не е бројка туку животна судбина.

За професионалноста и за квалитетот на работата на судскиот состав важни се и податоците  за тоа против колку судии се поведени постапки за оцена на стручното и совесното вршење на судиската функција,  како и поведените дисциплински постапки за повреда на законот. За периодот од 2007 до 2010 година поведени се постапки за нестручно и несовесно вршење на функцијата против 66 судии од кои 27  се  разрешени со одлука на Советот и 6 со оставки - откако против нив била поведена  постапка, за 25 судии постапката за одговорност е  запрена и за 9 судии се` уште е во тек [16]. Според одделни меѓународни експерти  бројот на судиите  отстранети од служба  изгледа дека е во сразмер со бројот на постојани судии и е разумна бројка - согласно со стандардите во многу држави од ЕУ [17]. Со измените  на Законот за судовите, од ноември 2010 година, уште повеќе се изострени и проширени основите за разрешување на судиите поради нестручно и несовесно вршење на судиската функција. Под нестручно и несовесно  вршење на  судиската  функција  се подразбира  (значи следува разрешување) ако во текот на една календарска година Судскиот совет утврдил неефикасно и неажурно  водење на судската постапка по вина на судијата, кога судијата, по своја вина, во повеќе  од пет предмети ги пречекорил законските рокови за преземање процесни дејствија за донесување, објавување или изготвување на судските одлуки, или ако во текот на една календарска година повеќе од 20% од вкупниот број решени предмети му се укинати или повеќе од 30% од вкупниот број решени предмети му се преиначени; ако е донесена одлука на Европскиот суд за човекови права со која е утврдена повреда на правото на правично судење, согласно со член 6 од Европската конвенција  за човекови права или е донесена одлука  од Врховниот суд на РМ со која е утврдена повреда на правото на судење во разумен рок, како резултат  на постапување на судијата. Истовремено како потешка дисциплинска одговорност  на судијата за разрешување се смета непостигнувањето на очекуваните резултати во работата повеќе од 8 месеци, без оправдани причини. Ова го утврдува Судскиот совет преку бројот на решени предмети во однос на ориентациониот број предмети што треба да ги реши судијата  месечно, утврден со одлука на Судскиот совет. Со ваквото заострување на основите и причините за одговорност на судијата, во насока на зголемување на квалитетот и квантитетот во вршењето на судиската функција, треба да се  очекува дека бројот на разрешувања на судиите годишно ќе се зголемува.

 

4. ЕФИКАСНОСТ НА СУДСТВОТО ВО ПРЕСУДУВАЊЕТО

Ефикасноста на судството, како една од најважните цели на реформата, според податоците на Врховниот суд  и на Судскиот совет е подобрена.

Во 2009 година  според утврдувањето на  Врховниот суд,  во сите судови биле во работа  1.610.231 предмет од кои 944.260 се пренесени од 2008 година и 665.971-се новопримени.Од тие предмети решение се 651.794, а останале нерешени 958.437 предмети- значи повеќе од годишниот прилив. Притоа, Врховниот суд дал оценка за ефикасноста (ажурноста) на судовите, оценка -„апсолутно ефикасен суд“ ако  остатокот на предмети бил решен во рок до 2-3 месеци, оценка - „ефикасен суд“ ако остатокот го решил до 6 месеци, а оценка - „неефикасен суд“ ако остатокот не го решил подолго од 1 година, при што констатирал дека 18 суда биле апсолутно ефикасни, 8 суда релативно ефикасни и 5 суда неефикасни.

Во 2010 година судовите имале во работа 1.644.816 предмети ( од кои 683.979 нови и 960.837 од претходната година). Од тие предмети решени се 966.146, а останале нерешени 678.670- што значи приближно како годишниот прилив. Оценката за ефикасноста на судовите е следна:  апсолутно  ефикасни биле 10 суда, релативно ефикасни 12 и неефикасни 10 суда. Значи,  бројот на неефикасни судови се зголемува во однос на 2009 година, иако вкупниот број на решение предмети е зголемен[18].

Судскиот совет во 2009 година оценил, според решавањето на предметите, дека од вкупно 33 суда, 22 суда „го совладале“ годишниот прилив на предмети и 11 суда „не го совладале“ годишниот прилив на предмети, а во 2010 година само констатирал дека од вкупно 1.640.446 предмети, 963.981 се решени, а 676.465 останале нерешени,[19] што говори за доследност на структурата на извештаите.

Прикажаните податоци за ефикасноста на судството покажуваат дека постапно се подобрува состојбата, гледано глобално, иако се зголемува бројот на неефикасни судови, што говори за одредена противречност. Но, далеку е од тоа да биде на потребното ниво, дотолку повеќе што  поголемиот број предмети се во основните судови, чие решавање не е конечно, и можно е во одреден процент повторување на решавањето. Оттука, овие податоци не даваат одговор за фактичкото траење на судската постапка по еден предмет. Поточно кажано, нема релевантни податоци за извлекување заклучок дали и колку решавањето на судските предмети, земено во целина, се доближува до критериумот „судење во разумен рок“, како единствена основа за оцена на ефикасноста на судството, почитувајќи ги притоа правилата  и принципите  (сложеноста на предметот, однесувањето на странките и однесувањето на судот), утврдени во Законот за судовите.

Како заклучок би можело да се каже дека реформите  на судскиот систем во државава што се во тек и кои веке подолго време траат, се добра основа за позитивни ефекти за побрз пристап до правдата и до заштитата на човековите права. Сепак, остануваат низа актуелни прашања и дилеми кои  заслужуваат внимание и дискусија и во оваа фаза на реформите.

 

Прашања за дискусија      

1.      Може ли да се каже дека досегашниот тек на усогласувањето на законите за судството и начинот на кој тоа се врши веќе постапно дава позитивни ефекти за функционирањето на современото судство?

2.      Каквко влијание имаат новоформираните  судски инситуции на реформите  во судството, на промената на состојбите  и на подобрувањето на  довербата кон судството?

3.      Дали избраниот модел за оцена на работата на судиите и нивната одговорност  ќе го подобри професионализмот, интегритетот и независноста на судиите?

4.      Кога треба да се очекува новите решенија во законите за забрзување на судските постапки и за одговорноста на судиите да ја подобрат ефикасноста на судството и квалитетот во заштитата на човековите права во Република Македонија?

 


[1] Потврда  за непочитувањето и за загрозувањето на човековите права се и најновите бунтови и превирања во повеќе арапски земји, како и демонстрациите  во големите  градови во светот против  корпорациите и банките поради неправедната распределба на профитот.

[2] Стратегија за реформа  на правосудството од 2004 година.

[3] Билтен  на Министерството за правда: Реформа на правосудството во РМ според  Европски стандарди, април 2010 год.

[4] Процена на Имплементацијата на стратегијата за реформа во судскиот систем (извештај со проценка) стр. 8 мај-2010 год.  Проект  на SOGES S.P.A. експерти : Алесандро Симони и Волфганг Тиде

[5] Извештај на европската комисија за 2009, 2010 и 2011 година за реформите во РМ.

[6] Предизвици  и достигнувања 2006-2010 година-Министерство за правда, Скопје, март 2011 г. Стр.8.

[7]Извештај  на Европската комисија за 2010 година за реформите  во РМ.

[8] Стратегија  за натамошно спроведување на реформата  на правосудниот систем, Министерство за правда, мај 2009 год.

[9] Службен весник на РМ, бр. 150/2010 од 18 ноември 2010 година.

[10] Службен весник на РМ, бр. 150/2010 од 18 ноември 2010 година.

[11] Службен весник на РМ, бр.88/2010 од 2 јули 2010 година.

[12] Службен весник на РМ, бр.150/10 од 18 ноември 2010 година.

[13] Службен весник на РМ, бр.116/10 од 1 септември 2010 година.

[14] Според Законот  за решени предмети по норма се добиваат  100 бода, над тоа до 140 бода, за почитување на рокови 100% - 10 бода, укинати предмети до 3%- 100 бода, за преиначени пресуди до 5%- 10 бода или вкупно можат  да се добијат 260 бода. Оцените се: позитивна „многу добар“ над 180 бода,  „добар“ од 140 до 180 бода, „задоволителен“ од 100 до 140 бода  и негативна  помалку од 100 бода. (член 108 до 116 од Законот за судски совет од 2010 година). Се поставува прашање може ли да се вклопи во  судските норми за решени предмети судскиот процес, „фаланга“ кој е решен  за 1 година, одржани се 38 рочишта, сведочеле 59 сведоци, од кои 50 со статус „заштитени“, презентирани се 1500 транскипти од разговори, осудени се 22 лица на казна од вкупно 70 години.

[15] Проценка на имплементацијата  на Стратегијата за реформа на судскиот систем:   исто,

Мај , 2010 година, страна 16-17;

[16] Извештај  за работа на Судскиот совет на РМ за 2010 година, стр. 13. Нема  конкретни податоци дали меѓу разрешените судии „поради нестручно и несовесно вршење на функцијата“, има и поради повреда на независноста и пепристрасноста од страна на разршен судија, или обратно, како што има мислење во јавноста- неколку судии се разрешени токму  поради обидите да бидат независни и непристрасни, на што упатува  и оценката  на Европската комисија: „потребни се натамошни напори за да се обезбеди независност и непристрасност на судството преку правилно функционирање на Судскиот совет“ (Извештај на  Европската комисија за 2010 година;

[17]  Проценка на имплементацијата  на Стратегијата за реформа на судскиот систем:   исто,

Мај,  2010 гопдина, страна 16-17.

[18] Оценка и заклучоци на Врховниот суд на РМ по извештаите за работа  на судовите во 2009 и 2010 година.

[19] Ивештаи за работата на Судскиот совет на РМ за 2009 и за 2010 гдина.