Македонски Shqip English

Ефективноста на уставната жалба во Република Македонија според критериумите на европската конвенција за заштита на човековите права и основни слободи

Во претходните три изданија на ,,Правен дијалог“ во одредени аспекти беше дискутирана уставната заштита на слободите и правата на човекот и граѓанинот во Р. Македонија. Овој текст е посветен на лоцирањето на конкретните дилеми што произлегуваат од анализата на веќе донесените решенија и одлуки на Уставниот суд, а кои се резултат на поднесените уставни жалби. Важно е да се напомене дека овие решенија и одлуки беа разгледувани преку перспективата наметната од Европската конвенција за заштита на човековите права и основни слободи (ЕКЧП) која Р.Македонија ја има ратификувано пред повеќе од 14 години. Во понатамошниот дел од текстов ќе бидат изложени релевантните критериуми и стандарди за ефективноста на овој правен лек  што ги има наметнато Европскиот суд за човекови права (ЕСЧП) преку развивањето обемна судска практика.

  1. Вовед

Од денот на стапувањето во сила[1] Европската конвенција за заштита на човековите права и основни слободи (ЕКЧП) постигна огромен успех во заштитата на човековите права во пратиката[2]. Успехот на овој документ се должи на успешноста на самата институција - Европскиот суд за човекови права (ЕСЧП) и на механизмот одговорен за неговата имплементација. Граѓаните од 47 европски држави имаат можност да ги поднесат своите случаи до овој меѓународен механизам откако сите ефективни домашни правни лекови ќе бидат исцрпени[3]. Успехот на ЕСЧП во донесувањето важни одлуки врзани за човековите права денес резултира со огромен број апликации кои чекаат да бидат решени[4]. Многу правни авторитети имаат потврдено дека Судот станал своевидна жртва на својот успех[5].

За ваквата состојба авторите нудат неколку решенија кои можат да бидат земени предвид. Еден од главните предлози е ставањето акцент на домашната заштита на правата кои се заштитени со Конвенцијата.  Преку наоѓањето начин за решавање на жалбите на национално ниво домашните правни лекови имаат улога на филтри во однос на олеснувањето на товарот на судот во Стразбур. Дополнително, увидот што еден домашен суд може да го има во проценката на конкретен случај е многу понепосреден од оној на ЕСЧП[6]. Оваа домашна заштита е најдобро постигната преку уставните жалби во уставните судови. Германскиот Уставен суд е еден од водечките, ако не и водечки во Европа кога е во прашање домашната заштита на човековите права[7].

Ефективното адресирање на проблемите од областа на човековите права на домашно ниво оди рака под рака со основниот принцип на супсидијарна заштита кој го нуди Конвенцијата. Поранешниот претседател на ЕСЧП, г. Луциус Вилдхабер, истакнува дека овој принцип не е само составен дел на текстот на Конвенцијата преку членовите 13 и 35, туку и дека е потврден и од постојано надградуваните одлуки на судот. Тој го споделува мислењето дека домашните институции можат, во огромна мера, да помогнат за продолжувањето на успехот на судот, како и при неговото олеснување од товарот од случаи. Доколку домашните судови ги применуваат стандардите разиени од Конвенцијата, како и правото развиено преку пресудите, ова ќе му овозможи целосно функционирање на супсидиарниот систем[8]. Многу автори го гледаат Судот како “Уставен суд на Европа” или како квази-уставно тело кое ги опфаќа европските земји. Следејќи ја оваа линија на перцепција на судот и аргументите кои им даваат подршка на националните судови во справување со таквите права, може да се дојде до заклучок дека националните уставни судови би требало да ги преземаат овие активности. Сепак, треба да се имаат на ум разликите што постојат кај надлежностите на националните уставни судови, а треба да се има предвид дека постојат и држави кои немаат уставен суд[9].

Република Македонија спаѓа во групата земји кои ја имаат инкорпорирано Конвенцијата во домашниот правен поредок преку чл.118 од Уставот[10]. Како што е познато, со цел меѓународните документи да станат дел од националното право во државава, треба да бидат ратификувани од Парламентот и таквиот ратификуван меѓународен договор мора да биде во согласност со Уставот[11].

Уставната жалба обезбедена со чл.110, алинеја 3 од Уставот дава можност  судиите на Уставниот суд, преку формулирањето на своите одлуки, да вршат практична примена на договорите кои ги заштитуваат човековите права, а кои се прифатени од државата. Толкувањето на Конвенцијата и судската практика од домашните судови, особено од уставните судови, овозможува униформна прифатеност на општите стандарди и практики во заштитата на човековите права во Европа. Г-ѓа. Маргарита Цаца Николовска, поранешен судија од ЕСЧП, заклучува дека Конвенцијата може да биде третирана како извор на правото во постапките пред Уставниот суд во Република Македонија, кога се работи за правата и слободите опфатени со Конвенцијата. Таа исто така укажува на супсидијарниот принцип со кој на државата и се дава приоритет во можноста да одлучува во случаи поврзани со реализацијата на човековите права и слободи[12]. Може слободно да се заклучи дека ЕКЧП има повисока позиција отколку другите домашни правни норми во државава, но е инфериорна на Уставот.

Работата на Уставниот суд на Република Македонија се состои претежно од проценување на уставноста на законите и другите донесени правни акти. Иако, несомнено оваа активност на судот во својата суштина ги заштитува човековите права и слободи, другата активност на овој суд се однесува специфично на прашања од конкретни индивидуални случаи кои се однесуваат на човековите права и слободи.  Оваа надлежност е вклучена (како што е претходно споменато) во член 110, алинеја 3 од Уставот,  каде се опфатени “…слободата на уверувањето, совеста, мислата и јавното изразување на мислата, политичкото здружување и дејствување и забраната на дискриминација на граѓаните по основ на пол, раса, верска, национална, социјална и политичка припадност…”. Заради ограниченоста во опфатов, постојат многу автори кои ја промовираат неопходноста од проширување на оваа одредба. Има две опции кои се предлагаат при таквото проширување. Првата опција би била да се овозможи, преку уставната жалба, да бидат разгледани сите права кои ги гарантира Уставот. Другата опција е да сеовозможи, со уставната жалба, разгледување на сите основни права и слободи гарантирани со Уставот[13].

Без оглед на ограниченоста на опфатот на уставната жалба останатите карактеристики на овој правен лек укажуваат дека се работи за уставна жалба.  Ова е поддржано од фактот што ваквата иницијатива дозволува да се оспоруваат судските одлуки и другите административни решенија преку кои се повредуваат правата опфатени со чл.110 алинеја 3, со можност овие одлуки да бидат прогласени за неважечки и ништовни[14]. Истите овие карактеристики ги има и германската уставна жалба.

  1. Дилема наметната од обемот на член 110, алинеја 3

Од правата опфатени со член 110, алинеја 3 специфично е пропишувањето на заштита на политичко здружување како издвоен дел од самото право на здружување. Имено,  уште во самата одредба е пропишана заштита само на правото на политичко здружување, исклучувајќи ги останатите аспекти од ова право.

Во случајот на Зоран Василевски, каде подносителот барал заштита на слободата на изразување преку активностите на независен синдикат, Уставниот суд го навел следново: “…Уставниот суд не ги штити правата на работниците на синдикално организирање и дејствување…”[15] ЕКЧП има многу поширока перспектива во однос на овие видови права. Во членот 11, насловен ,Слобода на собир и здружување‘, Конвенцијата вклучува секаква форма на здружување. Покрај политичкото здружување, Конвенцијата го вклучува и здружувањето во синдикати и сите други права кои се поврзани со активностите на синдикатите.[16] Конвенцијата не прави разлика помеѓу целите за кои се формирани здруженијата, без оглед дали се работи за права од работни односи, економски цели, уметнички цели или ширење на културата на еден ентитет. Нејзина намера е да им се дозволи на индивидуите, преку нивното меѓусебно поврзување, да се изразат себеси во одредени форми. Уживањето на слободата на здружување генерално вклучува држење и пропагирање одредени мислења[17].

Треба да се напомене дека слободата на здружување, вклучително и здружувањето на синдикатите, претставува lex specialis во однос на слободата на изразување, која аналогно би завземала позиција на lex generalis во анализирањето на проблемот. Со тоа постои еден мал простор за маневар во одредени случаи да се дискутира слободата на здружување и собир преку слободата на изразување. За да не се изврши пречекорување на моменталните надлежности на судот, постои таа можност на елаборирање на загрозената слобода на изразување преку преземање мерки или преку донесување одлуки кои влијаат првенствено на слободата на здружување, а следствено и на слободата на изразување. Ова секако не е универзално решение и повеќе би претставувало товар на судот и на употребената интерпретација во дадениот случај, со оглед на ограниченоста во неговите надлежости.

Во контекст на заштитата на правото на здружување не треба да се изостави фактот дека во рамки на надлежностите на Уставниот суд спаѓа и надлежноста да се прогласуваат статутите на сите здруженија за ништовни и неважечки[18]. Природно се наметнува прашањето како судот ќе постигне баланс во заштитата на правата на здруженијата, кога има многу поширока надлежност во рестриктивниот дел врзан со истите права.

  1. Критериумите на ЕКЧП за ефективен правен лек применети врз уставната жалба

Исцрпувањето на домашните правни лекови е еден од основните принципи кој го претполага ЕКЧП и кој е опфатен во чл.35, став 1 од истата. Сепак, оние лекови, кои треба да се исцрпат, се само ефективни правни лекови. Цел на воспоставувањето на вакво правило, кое е усвоено од сите меѓународни механизми за човекови права, е да им се овозможи приоритет на националните власти при решавањето на настанатата повреда. За таа цел правниот лек ,уставна жалба‘ при Уставниот суд на Република Македонија треба да биде ефективен, според критериумите развиени низ чл.13 од Конвенцијата.

Постојат неколку критериуми кои се воспоставени низ богатата судска практика на ЕСЧП. Еден од нив е влијанието на достапниот правен лек врз настанатата ситуација, или дали правниот лек овозможува ремедирање на настанатата состојба на апликантот[19]. Според член 56 од Деловникот, Уставниот суд “…ќе утврди дали постои нивна повреда и во зависност од тоа ќе го поништи поединечниот акт, ќе го забрани дејството со кое е сторена повредата...” и според член 112, став 3 од Уставот “…Одлуките на Уставниот суд се конечни и извршни.” Ова посочува дека доколку актот или дејството кои се оспорени врз основа на член 110, алинеја 3 претставува одредена повреда, судот ги има неопходните средства да ја поправи настанатата ситуација.

Друг критериум кој е важен за ефективноста на правниот лек е пристапноста до лекот  на сите страни кои се засегнати со конкретната повреда на загарантираното човеково право. Неопходноста од финансиски средства или пак од правно застапување можат да претставува пречка, но исто така може да постојат елементи кои на прв поглед не се чинат како пречка врз пристапноста и достапноста на правниот лек.  Како пример, во случајот Хорват било утврдено дека Уставниот суд на Хрватска ќе отпочне постапка следствено на уставната жалба, откако прелиминарното испитување на жалбата ги задоволило критериумите на Уставниот суд. Сепак, мора да се предочи дека при ваквото прелиминарно испитување два други услова биле неопходни да бидат исполнети. Едниот услов е да се работи за “тешка повреда” и да претставува ризик од “сериозни и непоправливи последици”. Ширината на интерпретацијата, а со тоа и ширината на дискрецијата на судот, придодадено на фактот дека само еден случај бил разрешен по овој пат, го довеле ЕСЧП до заклучок дека овој лек не е ефективен во практиката[20].

Кај лекот достапен кај Уставниот суд (на Република Македонија), исполнувањето на процедуралните услови вклучува опасност од широка интерпретација на терминот “други процесни пречки”[21]. Преку многуте отфрлени жалби може да се забележи дека Уставниот суд се има огласувано за ненадлежен токму преку неисполнетоста на процедуралните услови и со тоа многу често можноста за елаборирање на конкретните аспекти од случајот не била искористена. Исто така, овој лек не дава повод за оптимистички пристап ако се земе предвид фактот дека постои само еден случај,[22] во последните 20 години, во кој овој суд нашол повреда на правото опфатено со член 110, алинеја 3.

Претходните факти исто така се поврзани со критериумот за вистински шанси за успех кога се повикуваме на еден правен лек на национално ниво[23]. Сепак, ЕСЧП за да процени дека еден лек нуди или не нуди шанси за успех, особено важен е моментот на постоење на судска практика. Немањето судска практика оди во прилог на апликантот кој таквите факти би требало да ги приложи како доказ. Доколку апликантот се обиде да го презентира лекот како неефективен, основата за неговите тврдења може да биде заснована на ефикасноста на лекот во практика. Теоретски е прилично тешко да се оспорува надлежноста на судот или правните последици од неговите решенија, бидејќи постоечкото уставно решение обезбедува можност да се адресира човековото право кое е загрозено. Сепак, должно внимание мора да биде посветено на фактот дека од 115 уставни жалби, во последните 14 години, 97 биле отфрлени и не биле разгледувани од аспект на содржината на случаите. Бидејќи презентираните статистики сами по себе не би можеле да бидат доволни да се докаже дали одреден правен лек е ефективен или не, практичната ефикасност на лекот може да биде разгледувана случај по случај. Апликантите треба да ја презентираат нивната конкретна ситуација и аргументите против ефикасноста на лекот. Уште повеќе, откако ЕСЧП ја има заземено позицијата на претпоставување[24] дека лекот е ефикасен, апликантите се обврзани да го исцрпат.

Конечно, прашањето на товарот на докажување во демонстрирањето дека еден правен лек е достапен и ефективен првично паѓа на властите. Дополнително, ако се земе предвид позицијата на владата дека овој лек е ефективен, аргументите би имале поголема тежина доколку се посочат примери од националната судска практика[25]. Се чини дека достапната судска практика на Уставниот суд е поприлично ограничувачка. Сепак, треба да се има на ум правилото дека откако ЕСЧП ќе заземе позиција дека еден правен лек теоретски и/или практично ги исполнува критериумите на ефективност, товарот на докажувањето се  префрла на апликантот кај неговиот конкретен случај.

Случајот на Паризов[26], каде ЕСЧП зазема поинаква позиција, поврзано со нововоспоставен лек, нуди еден аспект кој треба да се земе предвид при оваа анализа. Овој случај се однесува на должината на постапката и на нов правен лек кој земјата го вовела во новодонесен закон, а за кој тврдела дека претставува ефективен лек на домашно ниво.  ЕСЧП, во својата проценка на владините аргументи, ги земал предвид сите општи принципи кои се однесуваат на постоењето на ефективен правен лек. Судот повторно го навел својот став за презумција на еден лек за ефективен.[27] Понатаму, судот го нагласил принципот дека таквите лекови мора да бидат доволно конкретни ‘не само во теорија, туку и во практика’. За случајот на Паризов, судот нагласил дека законите не можат да бидат апсолутно прецизни и дека нивната интерпретација и примена зависи од практиката. Врз основа на тие принципи, фактот дека во текот на една година од воведувањето на правниот лек не постоела судска практика, го довел судот да заклучи дека овој лек не е неопходно да биде исцрпен. За таа цел ЕСЧП во овој случај заземал попретпазлив пристап во проценката на овој новововеден лек.

Следејќи ја линијава на резонирање за целите на конечните заклучоци мора да се посвети внимание на фактот дека постои само една пресуда во која се наоѓа повреда во врска со лекот ,уставна жалба‘. Врзано за заштитата од дискриминација и заштитата на слободата на говорот, како и со уверувањето, не постои судска практика која наоѓа повреда, туку само неколку случаи во кои Уставниот суд не нашол повреда на правата. Ако се земе предвид дека ова досие на Уставниот суд е градено во изминатите 20 години, дали ваквиот исход би требало да не наведе дека не постојат повреди на овие човекови права во државава[28]? Дополнително, дали разликата меѓу овие два правни лека е толкава за ЕСЧП се` уште да ја прифаќа уставната жалба како ефективен правен лек? Без оглед на фактот што во случајот на Паризов правниот лек бил нов, релативно старата уставна жалба не ја постигнала намерата од минимално ниво на заштита кога ќе се погледне во достапните податоци.

  1. Правни дилеми кои потекнуваат од уставните жалби

Решенија за отфрлање на уставните жалби

Според член 28 од Деловникот на Уставниот суд, судот ќе ја отфрли жалбата: ако не е надлежен да одлучува за барањето; ако за истата работа веќе одлучувал, а нема основи за поинакво одлучување и ако постојат други процесни пречки за одлучување по иницијативата. Ова правило, вклучено во Деловникот и покрај неговата процедурална природа, сепак игра голема улога во обезбедувањето основи за лимитирање на надлежноста на судот во практичната проценка на уставните жалби.

Со цел да се определат критериумите на Уставниот суд во отфрлањето на жалбите, треба да се анализираат постоечките решенија кои укажуваат на ефектите што ги произведува член 28 од Деловникот. За да се постигне што пообјективен пристап при детектирањето на причините за толку голем број на отфрлени иницијативи, мора да биде споменато[29]прашањето за недостатокот од соодветни објаснувања и аргументација, како и прашањето за недостатокот од докази од подносителот. Дополнително, во многу од решенијата Уставниот суд има посочено дека подносителите се повикуваат на права вклучени во член  110, алинеја 3, но всушност се работи за ситуација каде се засегнати други права. Можеби причината за оваа тенденција е фактот што подносителите се ограничени при правата на кои можат да се повикаат. Како пример ќе посочиме дека подносителите често се повикуваат на дискриминација по социјална основа,  кога всушност во нивниот случај се работи за право на сопственост или за право на правично судење.[30]

Решенија со кои судот се огласува за ненадлежен

Едно од конкретните прашања кои се покренуваат при разгледувањето на решенијата со кои судот се огласува за ненадлежен е разгледувањето на одлуките од пониските судови. Во решенијата на Уставниот суд често се стеќава следнава изјава: “Овој суд нема надлежност да одлучи за примената на законите и другите правни акти од страна на судовите и другите државни органи и во таа смисла нема надлежност од аспект на суд од повисока инстанца да ја проценува законитоста на постапката и решенијата донесени од овие органи во конкретни случаи…”[31] Сепак, истиот суд, во случајот на Горанчо Гаврилов има наведено дека: ”Според член 51 од Деловникот секој граѓанин што смета дека со поединечен акт или дејство му е повредено право или слобода...може да бара заштита од Уставниот суд, а притоа не е битно кој орган или суд ја извршил повредата и …,според член 56 од Деловникот, може да одлучи да го поништи правниот акт со кој била извршена повредата, дури и кога се работи за судска одлука”[32].

Оваа непостојаност по ова прашање особено се рефлектира во случајот на Олимпијада Мижимакоска[33]. Подносителот, во својата жалба, навел повреда на правото на слобода на уверување и дискриминација поврзано со религиската припадност. Во фактите од овој случај Основниот суд во Скопје донел пресуда со која се одбива регистрацијата на религиската заедница наречена Ставропигијален Манастир Св.Јован Златоуст и Апелациониот суд ја потврдил оваа пресуда. Подносителот, од Уставниот суд побарал да процени дали во конкретниот случај дошло до повреда на правото на слобода на уверување и религија со пресудите на редовните судови преку погрешна примена на Законот за правниот статус на црквите, религиските заедници и религиските права. Уставниот суд одбил да го разгледува ова прашање од неколку причини, меѓу кои е и ненадлежноста да се оценува и да се испитува имплементацијата на законите во постапките кај редовните судови.

Со свое издвоено мислење на ова прашање се осврнува судијата Игор Спировски. Според него за ваков тип жалби единствени докази и факти врз кои може да се процени состојбата се наоѓаат во конечната пресуда со која била одбиена регистрацијата. Уставниот суд треба да ја користи фактичката заднина, аргументацијата и законот врз основа на кои е донесена пресудата, следствено со барањето за запишување во Регистарот. Тој понатаму вели: “...Се согласувам дека Уставниот суд нема надлежност да ја цени и да ја испитува примената на законот од страна на судовите во редовната судска постапка, меѓутоа, кога се тврди дека повредата на слободата или правото настанала токму со судската одлука, тогаш нема друг начин да се утврди дали таква повреда постои или не освен да се испитува нејзината правна заснованост, нејзините причини и нејзините ефекти. Без тоа Уставниот суд не може да ја оствари својата надлежност за заштита на уставните слободи и права.”[34]

За Уставниот суд се чини невоможно да цени дали постои одредена повреда на некое човеково право кое е извршено преку донесување судска пресуда доколку не елаборира за фактот како оваа пресуда влијае на конкретното човеково право. Судот сепак може да го согледа, како пречка, фактот дека подносителот бара да се цени примената на законот од страна на судовите. Дури и при такви случаи судот може да ја цени ситуацијата во врска со повредата на конкретното право, што не имплицира дека судот треба да го следи барањето на подносителот и да навлезе во проценувањето на материјалната примена на законите.

Процедурални пречки за одлучување по жалбите

Листата на процедурални пречки кои можат да бидат детектирани како причини за одбивање на иницијативите е неисцрпна заради вклученоста на терминот “други процедурални пречки” во член 28, став 3 од Деловникот. Во врска со тоа листата на процедурални пречки би се формулирала со консултирање на одредбите од Уставот, Деловникот и од решенијата за недопуштеност на жалбите.  Покрај процедуралните пречки, како пречекорување на рокот за поднесување на уставна жалба или престанување на ситуацијата која ја предизвикува повредата[35], како посебна и особено дискутабилна процедурална пречка е отфрлањето на жалбите поднесени од страна на правни лица.

Прашањето на прогласување ненадлежност, бидејќи жалбата не е поднесена од индивидуа, може да се разгледува преку стандардите на ЕКЧП. Уставниот суд во многу решенија[36] има потврдено дека нема да зема предвид жалби кои се поднесени од правни лица. Ова се смета за воспоставена практика на овој суд. Како пример ќе го наведеме случајот на компанијата Ротекс-Битола[37] Судот навел дека: “…една компанија е правно лице и како таква не може да бара заштита на човековите права и слободи …” и со тоа го отфрлил решението, наведувајќи ја оваа процедурална пречка како основа за отфрлањето.  Судот го потврдил истиот став и во случајот на претпријатието Монтер[38], во случајот на Економски промет[39] и во случајот на Олимпијада Мижимакоска и Манастирот Св. Јован Златоуст[40].

Она што е особено интересно да се анализира е фактот дека правните лица можат навистина да се најдат во ситуација која навлегува во делокругот на правата од член 110, алинеја 3.  Во случајот на Олимппијада Мижимакоска еден од основите заради кои судот ја отфрлил жалбата е фактот дека: “…поднесеното барање е од физичко лице, но во име на група лица и основот на кој се повикува е заштита на слободи и права на групата на која таа и припаѓала…”[41] Сепак, во своето одвоено мислење судијата Игор Спировски наведува дека не е логично да се донесе заклучок дека апликантот поднел иницијатива во име на другите, а не и во свое име. Тој понатаму става акцент и на случаите што содржат барања за заштита на правата и слободите, а кои се со колективен аспект, како што е правото на религиозно убедување и слободата на политичко здружување. Поконкретно, тој назначува дека: “…забраната за регистрација на една политичка партија или забраната за нејзино дејствување има последици врз поединечните права на политичко организирање и дејствување, но, според моето мислење, ја легитимира и организацијата, а не само поединецот… дури и кога во конкретниот случај како подносител на барањето би се појавила религиската заедница чиешто регистрирање било одбиено, тоа не би било причина за отфрлање на барањето[42].”

Што се однесува до ЕКЧП и до стандардите поврзани со ова прашање треба да биде забележано дека на почетокот Комисијата[43] ја интерпретирала колективната димензија за правото на религијата во смисла дека црквата, како правно лице, не може да бара повреда на правото на религија. Сепак, веќе од 1979 година, Комисијата ја ревидирала својата позиција и навела дека разликувањето помеѓу црковно тело  и неговите членови е вештачко и треба да биде прифатено дека црковното тело има способност да ги остварува правата опфатени со член 9, став 1 од ЕКЧП.[44] Подоцна судот го потврдил овој став “дека црковното тело може, како такво, да го практикува, во име на своите следбеници, правото опфатено со член 9 од Конвенцијата.”[45] Понатаму, треба да се има на ум дека слободата на здружување и слободата на собир, заедно со слободата на изразување, во својата суштина и во практикувањето се многу слични на слободата на уверувањето и религијата. Сите овие права, покрај индивидуалниот аспект, многу често се јавуваат и во колективен аспект во нивното уживање и практикување.

Според текстот од член 51 од Деловникот на Уставниот суд: “Секој граѓанин што смета дека, со поединечен акт или дејство, му е повредено правото или слободата утврдени со член 110, алинеја 3 од Уставот на Република Македонија, може да бара заштита од Уставниот суд…” За споредба, Конвенцијата, во член 34, го гарантира правото на индивидуална апликација на:”… физички лица,  невладини организации или група поединци кои се сметаат за жртва на повредата на правата признаени во Конвенцијата или во нејзините протоколи што ја извршила една од Високите страни-договорнички.…”[46] Разликата во текстовите на овие две одредби е јасна. Одредбата од член 34 е напишана на начин кој е ослободен од недоразбирања и со цел да се заштити и да се овозможи правото на секој, без оглед дали се работи за индивидуи или за групи, да поднесат жалба до ЕСЧП. Текстот од член 51 од Деловникот, пак, остава простор за рестриктивна интерпретација на статусот на жртва, доколку стриктно се следи текстот на одредбата.

Сметам дека фактот дека член 51 е така формулиран што во него не е посебно наведено дека група граѓани можат да поднесат уставна жалба не треба да го спречи Уставниот суд во елаборирањето во однос на жалбата, особено кога “секој граѓанин” има потреба да биде дел од група преку која ќе може да ги ужива правата обезбедени со член 110, алинеја 3. Вклучувањето на ваквата можност за групите граѓани, дури и ако се организирани во својство на правно лице, е во согласност со Конвенцијата и со современите стандарди за заштита на човековите права.  Во спротивно, доколку сите индивидуи кои припаѓаат на одредени групи би требало да ги бараат своите права со сопствено име и презиме, судот би можел да се најде во ситуација во која би се соочил со жалби поднесени од стотици граѓани. Ваквата ситуација само би го оптоварила судот со списи и документи кои не се потребни од аспект на целта што сака да се постигне.

  1. Досегашен став на Европскиот суд за човекови права за ефективноста на овој правен лек

За да се утврди степенот на ефективност на уставната жалба корисно е да се направи увид во апликациите поднесени против Р. Македонија, а за кои ЕСЧП имал можност да елаборира на исцрпеноста на домашните правни лекови, поточно на оние кои го дискутираат исцрпувањето на уставната жалба.

До денешен ден ЕСЧП ја држи позицијата дека овој правен лек треба да биде исцрпен, кога се работи за случаи што се однесуваат на правото да не се биде дискриминиран, на слободата на изразување, уверување и на слободата на политичко здружување. Во сите решенија за допуштеност, донесени од ЕСЧП, е наведено дека Уставниот суд има целосна надлежност да земе предвид какви било наводи за повреда на пропишаните права. Сепак, во сите тие решенија за допуштеност судот има изјавено дека се води од принципот на претпоставка дека овој лек е ефективен во рамки на стандардите кои ги има пропишано. Не постои решение или пресуда донесени од овој суд со кој се анализира ефективноста на овој правен лек во практиката.

Во врска со повредите на правото да не се биде дискриминиран уште од случајот на Шијакова[47], ЕСЧП стои на позиција дека уставната жалба треба да биде исцрпена. Оваа позиција на судот е потврдена и со случаите на Вранишкоски[48], Скендер[49] и Костески[50]. ЕСЧП ги прогласил случаите за недопуштени, врз основа на неисцрпеност на домашните правни лекови (член 35, став 1 и 4 од ЕКЧП). Од друга страна, случајот на здружението Радко може да биде разгледуван во поглед на причините за прифаќање на случајот за допуштен во ЕСЧП.[51] Во овој случај Владата тврдела дека апликантите требале да ја исцрпат уставната жалба за повреда на слободата на здружување и изразување. Ова, според Владата, “го лишила судот од можноста  да гради судска практика за конкретното прашање” и “во постапки поврзани со заштита на човекови права Уставниот суд не бил врзан за своите решенија во оценувањето на уставноста на регулативата”.

ЕСЧП утврдил дека Уставниот суд ја разгледувал важноста на слободата на здружување и дозволените ограничувања во процесот на разгледување на уставноста на основачките акти на здружението. Иако прашањата што произлегуваат од членовите 10 и 11 не биле конкретно споменати, биле адресирани во нивната суштина.  Од овие причини ЕСЧП не бил на мислење дека поинкави прашања би се покренале со постапката за уставна жалба и се сметало дека таквата постапка би била неефективна во конкретните околности. И конечно, земајќи предвид дека одлуките на Уставниот суд се конечни и извршни, секоја жалба која во својата содржина бара да се разгледа одредено прашање што веќе било разгледувано има опасност да заврши со неуспех.

Дополнително на ставовите што ЕСЧП ги понудил во поглед на ефективноста на дискутираниот правен лек во случајот ,,Радко“, прашањето за заштитата на политичките здруженија се актуелизира повторно. Дури и доколку апликантот поднел уставна жалба, постои потенцијална опасност за отфрлање на жалбата врз процедурални основи. Бидејќи е спорно прекинатото постоење на здружение кое е  “независно, неполитичко и јавно”, Уставниот суд не може да заштити организации кои не потпаѓаат под поимот политичко здружување. Барем не во случај на поднесена уставна жалба. За жал, ЕСЧП не се осврнал на процедуралните пречки при поднесувањето на уставна жалба.

  1. Заклучоци и препораки 

Во рамки на воспоставените критериуми за ефективен правен лек неколку карактеристики можат да бидат селектирани како дефинирачки за уставната жалба. Првенствено, уставната жалба теоретски обезбедува можност за ремедирање на настанатата ситуација. Понатаму, реалната шанса за успех е дискутабилна следствено на само едно решение  во кое била пронајдена повреда на обезбедените човекови права. Реалната шанса за успех е условена и со нивото на жалби кои се прифатени од судот како допуштени, поточно кои се прифатени за разгледување, а тој број е прилично мал. Од друга страна, должината на постапката е кратка и ефикасна. Конечно, главниот одговор треба да се бара во практичната ефективност на овој лек и во начинот на кој Уставниот суд им пристапува на овие жалби.

Перспективата која ЕСЧП ја поставува во однос на ефективноста на уставната жалба содржи неколку принципи. Сите решенија со кои се дискутира допуштеноста на овој лек го нагласуваат принципот на претпоставување дека е ефективен. Понатаму,  Судот е конзистентен во ставот дека Уставниот суд има целосна надлежност да одлучува по прашањата опфатени со чл.110, алинеја 3, а дополнително  го подвлекол и своето задоволство од донесените прописи.  Сепак, до овој момент ЕСЧП не се вклучил во проценка на Деловникот во врска со ограничувањето на гарантираните права. Уште поважно, судот се има изјаснето дека еден правен лек не треба да биде ефективен само во теоријата, туку дека тој треба да биде применлив и во практика.  Нема сомнеж дека овој лек теоретски има потенцијал да биде ефективен во сите аспекти. Главниот проблем е неговата ефективност во практика. Фактот дека кај Уставниот суд постои сериозен недостаток на судска практика е еден од факторите кои повеќе може да служат како аргумент против ефективноста на овој лек. Ова може да биде согледано како шанса за Уставниот суд да демонстрира, во идните одлуки, поеволутивен пристап во користеното толкување. Во спротивно, ќе биде прашање на време кога овој лек ќе биде докажан како неефективен во конкретни случаи.

Покрај презентираниве заклучоци, некои препораки можат да бидат посочени со цел да се постигне унапредување на ефективноста на овој лек.

Реалноста во која правните умови се согласуваат дека ЕКЧП, заедно со својата судска практика, развила значајно високи стандарди и принципи, сите домашни судови, вклучително и судовите како Уставниот суд, треба сериозно да ги земат предвид тие принципи. Како резултат на тоа, Уставниот суд на Република Македонија треба да демонстрира напори при имплементацијата на тие стандарди и напуштање на формалистичкиот пристап. Г-ѓа. Мирјана Лазарова Трајковска, судија во ЕСЧП, предлага создавање на домашна датабаза која ќе може да служи за едукативни цели. Ваквата датабаза ќе биде корисна како за апликантите, така и за правните застапници во следењето на воспоставените принципи и на критериумите на Уставниот суд.

Многу автори укажуваат на фактот дека опфатот на членот што овозможува уставна жалба е со ограничен обем. Треба да се посвети должно внимание и на постоечките иницијативи за проширување на обемот на членот кој овозможува заштита преку уставната жалба. Покрај постоечките предлози, друга можна опција е да се прифати Конвенцијата како дел од Уставот, слично на примерот на Австрија, и да и се даде на Конвенцијата статус на уставно право.

Конечно, откако ќе се сумираат заклучоците и препораките, може да биде утврдено дека постои реален ризик овој лек да биде прогласен за неефективен во практика во следните случаи пред ЕСЧП. Сепак, Уставниот суд се` уште има време и средства да ја промени постоечката состојба со преземање посмел пристап отколку тој што е воспоставен досега. Клучот лежи во интерпретацијата на процедуралните правила на судот, но и во интерпретацијата на веќе дадените стандарди и судска практика во конкретните случаи  покренати пред овој суд.

Прашања за дискусија:

  1. 1. Кога би се прифатила иницијативата за проширување на опфатот на правата за кои се поднесува уставна жалба, кое решение би било најдобро во служба на заштитата на човековите слободи и права?  
  2. 2. Дали според Вашето мислење терминот други процесни пречки, вклучен во условите според кои може да биде отфрлена една уставна жалба, овозможува преголема дискреција доделена на уставните судии? 
  3. 3. Кое е Вашето мислење за надлежноста на Уставниот суд при разгледувањето на пресудите и актите донесени од останатите судови со цел да се посвети внимание на можните повреди на човековите права и слободи кои се вршат со донесувањето на таа пресуда или акт? Доколку според Вас таквото постапување е оправдано, кои би биле границите на таквата надлежност? 
  4. 4. Дали сметате дека уставната жалба е ефективен правен лек и кои се причините за поддршка на Вашето мислење? 



3 Септември 1953, (‘ЕКЧП во 50 прашања’, стр. 5,) ˂http://www.echr.coe.int/NR/rdonlyres/5C53ADA4-80F8-42CB-B8BD-CBBB781F42C8/0/FAQ_COUL_ENG_A5_OCT2010.pdf˃

[2] Читараниан Феликс Амерасинг,  Локални правни лекови во меѓународно право, второ издание, Кембриџ Јуниверзити Прес, Њу Јорк, 2004, 64;

[3] Харис, Обојл и Варбрик, Право на Европската конвенција на човекови права (второ издание, Оксфорд Јуниверзити Прес, Њу Јорк, 2009), 32;

(152 000 апликации на 30 Април, 2011, според статистиките на Европскиот суд за човекови права) ˂http://www.echr.coe.int/NR/rdonlyres/7B68F865-2B15-4DFC-85E5-DEDD8C160AC1/0/Statistics_2011.pdf˃;

[5] Стивен Грир, Европската конвенција за човекови прав - достигнувања, проблеми и перспективи, (Кембриџ Јуниверзити Прес, Њу Јорк, 2006), 170;

[6] Том Баркујзен, Мишиел Л. Ван Емерик, ‘Правна заштита против повредите на Европската конвенција за човекови права:подобрување на соработката помеѓу Стразбур и домашните институции’ (1999) 12, Правна ревија по меѓународно право, 840, 841;

[7] Проф.  д-р Тања Каракамишева „Анализа за потребата од воведување уставна жалба (тужба) во РМ“ -објавено на www.pravo.org.mk од 5.2.2008 година, 4 ;

[8] Роберт Блекбурн и Јорг Полакиевиц, Фундаментални права во Европа, ЕЧКП и нејзините земји- членки, 1950-2000,  (Оксфорд Јуниверзити Прес, Њу Јорк, 2001), Предговор од Луциус Вилдхабер, поранешен претседател на Европскиот суд за човекови права;

[9] (На пример: Обединетото Кралство нема пишан Устав и согласно со тоа нема Уставен суд)  Мирјана Лазарова Трајковска, ‘Зацврснување на субсидијарноста со интегрирањето на судската практика од Европскиот суд за човекови права: Улогата на Уставниот суд и уставното право на жалба’ (мај-ноември, 2010) том.II, бр.3, Крстопати- Надворешно-политичко списание, 136;

Меѓународните договори што се ратификувани во согласност со Уставот се дел од внатрешниот правен поредок и не можат да се менуваат со закон; ˂http://www.ustavensud.mk/domino/WEBSUD.nsf˃

[11] Светомир Шкариќ и Гордана Силјановска-Давкова, Уставно право, (Култура, Скопје, 2009), 552;

[12] Г-ѓа Маргарита Цаца – Николовска, поранешен судија на Европскиот суд за човекови права, сега судија на Уставниот суд на БиХ, „Уставно судска заштита   - реалност и перспективи“, издание на Уставниот суд на РМ, Скопје, 2004 година, реферат на тема „Принципите на толкувањето на Европската  конвенција за човекови права и основни слободи“, 75.

[13] Проф.  д-р Тања Каракамишева „Анализа за потребата од воведување уставна жалба (тужба) во РМ“

објавено на www.pravo.org.mk од 5.2.2008 година, 10

Член 112 алинеја 3, ˂http://www.ustavensud.mk/domino/WEBSUD.nsf˃

[15] Решение бр. 333/1995-0-0 од 17 Декември 1997

[16] П.ван Дијк, Теорија и пракса на Европската конвенција за човекови права (3то издание.  Клувер, Хаг 1998), 826

[17] Јанг, Џејмс и Вебстер против Обединетото Кралство, апликација бр. 7601/76; 7806/77, пара. 57

[18] член 110 алинеја 7 од Уставот:”… одлучува за уставноста на програмите и статутите… здруженијата на граѓаните …” и член 112 алинеја 2 од Уставот:”… Уставниот суд ќе укине или поништи… статут или програма на политичка партија или здружение, ако утврди дека тие не се во согласност со Уставот или со закон …”

[19] П.ван Дијк, Теорија и пракса на Европската конвенција за човекови права (3то издание.  Клувер, Хаг 1998), 1050

[20] П.ван Дијк, Теорија и пракса на Европската конвенција за човекови права (3то издание.  Клувер, Хаг 1998),146

член 28 став 3 (од Деловникот за работа на Уставниот суд на Република Македонија) ˂http://www.ustavensud.mk/domino/WEBSUD.nsf˃

[22] Случајот на Џавид Рушани, Одлука бр.84/2009-0-0, од 10 Февруари 2010

[23] П.ван Дијк, Теорија и пракса на Европската конвенција за човекови права (3то издание.  Клувер, Хаг 1998), 147

[24] Аксој против Турција, 18 Декември 1996, пара. 51, Извештаи од пресуди и одлуки 1996-VI

[25] Европски Суд за човекови права, Практичен водич за критериуми на допуштеностсж, (Совет на Европа, Декември 2010), 19

[26] Паризов против Република Македонија, бр. 14258/03, од 7 Февруари 2008, пара. 43-47

[27] Кудла против Полска, бр. 30210/96, пара.152;

[28] Извештајот за прогрес на Република Македонија од страна на Европската комисија, од 2010 година, наведува дека процесите за клевета кои се насочени кон конкретни новинари, а кои резултираат со високи парични казни, остануваат загрижувачкји фактор. Дополнително на ова е и заплашувањето на новинарите, кои се соочуваат со политички притисок и со закани, претставува сериозна грижа (стр.18 од извештајот).

[29] На пример: Решение бр. 270/2007-0-0 пара.4; Решение бр.127/2003-0-0 пара.5; Решение бр.141/2005-0-0 пара.4 итн.

[30] На пример: Решение бр. 83/2007-0-0, Решение бр. 232/2007-0-0, Решение бр. 126/2008-0-0 итн.

[31] На пример: Решение бр. 264/2009-0-0 пара.4 и Решение бр. 218/2009-0-0 пара.3

[32] Решение бр. 253/2009-0-0 пара.4

[33] Решение бр. 182/2009-0-0, од 09.09.2009

[34] Решение бр. 182/2009-0-0, од 09.09.2009, (Одвоено мислење на Судија Игор Спировски)

[35] Во случаи кога правниот акт кој е оспорен бил укинат или променет од повисока инстанца пред Уставниот суд да има можност да го разгледа случајот. Решение бр. 55/2002-0-0, Решение бр. 57/2002-0-0, Решение бр. 56/2002-0-0 итн.

[36] Решение бр. 188/2003-0-0, Решение бр. 13/2004-0-0, Решение бр. 64/2006-0-0,

[37] Решение бр. 188/2003-0-0

[38] Решение бр. 13/2004-0-0

[39] Решение бр. 64/2006-0-0

[40] Решение бр. 182/2009-0-0

[41] Решение бр. 182/2009-0-0 para.3

[42] Решение бр. 182/2009-0-0, од 09.09.2009, (Одвоено мислење на судијата Игор Спировски)

[43] Европскиот суд за човекови права го заменил постоечкиот механизам Европската комисија за човекови права (основана 1954)

[44] П.ван Дијк, Теорија и пракса на Европската конвенција за човекови права (3то издание.  Клувер, Хаг 1998), 764,765

[45] Пресуда од 27 Јуни 2000, Шааре Шалом ве Цедек, пара. 72, пресуда од 13 Декември 2001, Метрополитанска црква од Бесарабиа и други, пара.101

˂http://www.echr.coe.int/NR/rdonlyres/D5CC24A7-DC13-4318-B457-5C9014916D7A/0/ENG_CONV.pdf˃

[47] Шијакова и други против Република Македонија, бр.67914/01, од 6 март, 2003 г;

[48] Вранишкоски против Република Македонија, бр.37973/05, од 26 мај, 2009 г.;

[49] Скендер против Република Македонија, бр.62059/0010, март, 2005 г.;

[50] Костески против Република Македонија, бр.55170/00, 13 април, 2006 г.;

[51] Здружение на граѓани “Радко” и Паунковски против Република Македонија, бр. 74651/01, од 8 јули, 2008 г.