Македонски Shqip English

Јордан Митриновски

Предиграта и поентата на една скандалозна одлука

Во мај годинава стручната и општата јавноста беше скандализирана со донесувањето на пресудата на Врховниот суд на Република Македонија, Кзз бр.11/2017 од 11.05.2017 година[1], со која е усвоено барањето за заштита на законитоста поднесено од Јавниот обвинител на Р.М, Коз бр.71/2017 од 27.03. 2017 година а се однесува на решението за одредување на мерка притвор на Сеад Кочан кој е првоосоминичен во предметот што го отвори Специјалното јавно обвинителство (СЈО), под кодното име „ Труст“, а кој е поврзан со тендерот објавен од ЕЛЕМ во 2011 година за ископ на јаглен и јаловина од рудникот Суводол.

Со таа пресуда Врховниот суд на Република Македонија ги укина решението на Кривичниот совет при Основниот суд Скопје 1 Скопје, КС.бр.41/17 од 07.03.2017 година и решението на Апелациониот суд Скопје, КСЖ.бр.135/17 од 15.03.2017 година, и го врати предметот на првостепениот суд на повторно постапување и одлучување.

Прецедентниот карактер на оваа одлука беше посочен од теоретичарите и практичарите и од добронамерната јавност, освен од одредени сегменти на општеството, кои преку афирмативното прифаќање на пресудата беа препознаени како нарачатели и логистика на таквата одлука.

Предиграта и креацијата на оваа одлука предходно ја наговестуваше одбраната на обвинетиот преку поднесените правни лекови против одлуката за одредувањето на мерката притвор против обвинетиот и преку јавното истапување во медиумите со пласирање на тезата за незаконитото одредување на притворот во конкретниот случај. Одбраната на обвинетиот интензивно нагласуваше дека поднесената жалба задолжително има суспензивно дејство на извршувањето на решението за притворот, дека најпрво  мора  решението да стане правосилно и извршно па потоа да следи одредување на притвор доколку за тоа има потреба, но дека во случајов, според мислењето на одбраната, нема никаква основа бидејќи обвинетиот не е во бегство, туку на службен пат. Службениот пат не беше поткрепен со ниеден доказ, а обвинетиот беше недостапен цели два месеца.

Таквата смислена предигра подоцна ја изроди привидната заштита на законитоста и преку селектираната и фингирана правда, ја изроди посочената одлука. Оваа одлука всушност може да послужи како основ за кривично-правна и дисциплинска одговорност на сите актери во ова незаконито постапување со цел да се стават работите на свое место, односно за да се обезбеди во иднина правилна примена на валидните правни основи.

Незаконитоста на ова одлука највисокиот суд не можеше да ја оправда ни со своето дополнително образложение на пресудата. Искривеното и погрешно прикажување на правните основи и критериуми за донесување на одлуката не и даваат валиден правен легитимитет, туку напротив, ја истакнуваат нарачаната и испорачана неоснована правда. Суштината на употребените правни основи за донесување на пресудата е сосема поинаква од прикажаната во пресудата. Природата и карактерот на притворот, во содејство со очигледното бегство на обвинетиот и неговата недостапност на државните органи, распишаните потраги и потерници, сериозноста на обвинението, висината на причинетата штета на државата и другите конкретни околности од овој капитален предмет, ги анулираат тенките, проѕирни и неосновани наводи на пресудата. Затоа и следуваше жестоката реакција на стручната фела и јавноста со барање за разрешување и на подносителот на барањето за заштита на законитоста и на судиите кои се креатори на оваа скандалозна одлука, дури и за нивна кривично-правна одговорност за во иднина да не ја валкаат правдата.

За суштината на скандалозноста на споменатата пресуда во медиумите имаше доста критички и аргументирани наводи со соодветни заслужени заклучоци (на пример: Беса Арифи: Врховно ропство-опасен преседан, незаборавен срам, СП од 17.05.2017 г.), па уважувајќи ги нивните умесни коментари би се осврнал на одредени кривично правни аномалии и апсурдности во пресудата и обидот да и се даде некаков правен легитимитет.

Иако помина одредено време од донесувањето на ова одлука, заради нејзиното штетно дејство во правниот систем на државата, се наметнува како потреба да се укаже на основните нејзини дубиози и промашувања на правдата.

Основното познавање на правната регулатива укажува на потполно незаконско постапување од самиот старт на постапката, па до нејзината завршница.

Како прво, во услови на стварно почитување на законитоста на постапката, резултатот на одлучувањето ќе беше сосем поинаков и воопшто немаше да биде донесена оваа срамна одлука.

Во случајов  Јавниот обвинител на Р.М., воопшто не е надлежен да поднесе барање за заштита на законитоста. Единствен надлежен орган за поднесување на такво барање во конкретниов случај, согласно чл.457 од Законот за кривичната постапка (ЗКП)[2] и чл.6 од Законот за јавно обвинителство за гонење на кривични дела поврзани и кои произлегуваат од содржината на незаконското следење на комуникациите[3], е Специјалниот јавен обвинител (СЈО) (Види: СВМ бр.159/15 од 15.09.2015 г.). Тука се судираат општиот и посебниот закон и во таков случај се применува посебниот закон, а тоа е законот за СЈО. Напред посочената одредба од тој закон, му дава целосна автономија на Специјалниот обвинител и единствено тој може да поднесе такво барање. Значи, во случајов Јавниот обвинитл на Р.М. воопшто не е овластен да поднесе такво барање и неговото барање Врховниот суд со решение мораше да го отфрли како недозволено согласно чл.460 ст.1 од ЗКП. И на тој суд му е познат принципот на дерогација на општиот од посебниот закон и кој е во случајов овластен подносител, но свесно и намерно го занемери тоа, веројатно воден од нечија инструкција и обврската да мора да спакува таква правда.

Исто така, со самата реакција на СЈО, укажувањето за неговото единствено легитимно право и неговиот писмен поднесок за повлекување на неовластено поднесеното барање поднесено од Јавниот обвинител, Врховниот суд повторно беше врзан за примената на одредбата на чл.460 ст.1 од ЗКП и со свое решение мораше да го отфрли како недозволен поднесокот на ЈО.

И покрај тие јавни и писмени укажувања, и подносителот на барањето (ЈО) како и судот останаа на своите незаконски ставови, по што резултираше оваа незаконита пресуда која и во својот наслов е неправилна, бидејќи согласно одредбите на ЗКП и примената на дозволената аналогија, решение се отфрла, преиначува или укинува, единствено со решение, а не со пресуда.

Видно од образложението на споменатата пресуда, основаноста на усвоеното барање за заштита на законитоста е пронајдена во повредите на законот од чл.415 ст.2,  во врска со чл.442  и чл.134 ст.5 од ЗКП.

Од содржината на образложението на пресудата произлегуваат и други повреди на одредбите на ЗКП на кои им се дава помало или поголемо значење, но што е најважно, во основа нејзиното потенцирано назначување се сведува на тоа дека ниту јавниот обвинител кој барал определување на мерката притвор, ниту пониските судови, ниту се повикале ниту пак доставиле какви било докази за утврдување на факти кои укажуваат дека постои основано сомнение дека осомничениот го сторил кривичното дело кое му се става на товар. Такви факти немало ни во списите на предметот на Основниот суд Скопје 1 Скопје, КС.бр.41/17 од 07.03.2017 година.

Според наводите во пресудата, без немање на факти и докази од кои произлегува основано сомнение дека осомничениот го сторил кривичното дело за кое се товари, што е основен предуслов за определување на мерката притвор, судот не можел да се впушти во оценката на постоењето на основите за определување на притвор од чл.165 ст.1, точ.1, 2 и 3 од ЗКП. Тие пропусти не се отстранети ниту во решението на Апелациониот суд во Скопје, КСЖ.бр.135/17 од 15.03.2017 година.

Резимирајќи дека судот мора да има докази и факти кои укажуваат на основано сомнение дека е сторено кривично дело, а во спротивно во пресудата се нагласува дека мерката притвор не може да биде определена независно од постоењето на посебните законски основи, всушност највисокиот суд до пониските судови ја упатил саканата порака и насока во кој правец треба да оди повторното одлучување за притворот во конкретниот случај, што е повеќе од јасно дека таа насока е на релацијата нема дело-нема притвор.

Без да се навлезе во подлабока анализа на ваквите наводи на највисокиот суд може да се заклучи дека токму таквите негови наводи излегуваат од суштината на одредбите на ЗКП кои се  експлоатирани во неговата одлука и од досегашната недвосмислена пракса на судовите, која за такви капитални предмети и очигледно актуелно бегство, не прибегнуваше кон таква “мудрост“ на судот, туку до неминовно притворање на обвинетиот.

Што се однесува до оценката за постоењето на основаното сомневање дека одредено лице го сторило кривичното дело кое му се става на товар, како општ и објективен услов за определување на мерката притвор, може слободно да се рече дека неминовно во сите досегашни одлуки во судската пракса во потребната мера за таа фаза на постапката секогаш било ценето и образложувано истото во решението за определувањето на таквата мерка, без исклучок. Во овој случај видно и од образложението на решенијата на пониските судови, тоа во потребната мерка, соодветно и аргументирано е ценето е и нагласено и во истите, така да наводите во тој контекст на највисокиот суд се потполно паушални и неосновани.

Иако и самиот Врховен суд констатира дека во случајов постапката е во почетна фаза, не конкретизира во што според него се состои недостатокот на оценката на пониските судови за тој предуслов за притворот за да можат соодветно и сообразено да го насочат повтореното постапување и одлучување.

Во пресудата воопшто не е укажано каков треба да биде квантумот и квалитетот на доказите и фактите содржани во предметот КС.бр.41/17 од 07.03.2017 година, за да ги “научи“ пониските судови, или пак тие него, дека тој материјален елемент единствено во потребната мерка се цени во доказната постапка, а не во таа рана фаза на постапката.

Општо прифатен квантум на основано сомнение во таа почетна фаза на постапката, според теоретичарите и практичарите, е постоење на сериозно сомневање дека токму тоа лице го сторило кривичното дело за кое се товари. Во таа фаза не е потребна некоја цврста и сигурна докажаност дека тој е извршителот на делото бидејќи тоа е предмет на понатамошно утврдување во текот на постапката кое ќе доведе или до нејзино запирање, или до негово обвинување и пресудување. Дури во конечната пресуда ќе биде сигурно дека тоа лице е стварниот извршител на делото за кое е осуден.

Тој степен на сомневање е застапен во сите современи законодавства, во сите држави од поранешна СФРЈ, во Европската конвенција за човековите права и слободи (ЕКЧП), со тоа што во некои законодавства како термин се користи “сериозно осомничен“ (како на пример во чл.112 ст.1 од ЗКП на Германија).

Како што е и напред наведено, во конкретниов случај, видно од образложенијата на одлуките на пониските судови, на соодветен начин и во доволна мерка, врзано за доказните основи, ценето е постоењето на основаното сомневање дека обвинетиот го сторил кривичното дело за кое се товари, како предуслов  пред оценката на конкретните основи за притворот од чл.165 од ЗКП.

Во почетната фаза на постапката, каква што е конкретнава, доволна е прелиминарна, основна оценка на доказите, да го поткрепи основаното сомневање. Деталната оценка се врши на главен претрес (главна расправа) во т.н. доказна постапка.

Општо познато е дека со самото донесување на одлуката (наредбата) за спроведување на истражна постапка, согласно чл.292 ст.2 од ЗКП, во доволна и сигурна мерка се потврдени елементите на постоењето на основаното сомневање, по што не само што нема потреба, туку и недозволиво е повисоките судови во некоја друга постапка да вршат оценка на тој општ услов за притворот, освен при одлучувањето во жалбена постапка или службената постапка при оценката за натамошната потреба за одржувањето на притворот.

Земањето за право од страна на Врховниот суд на РМ да во таков вид на постапка се впушти и во оценката на постоењето на основаното сомневање дека тоа лице го сторило делото кое му се става на товар, е чисто пречекорување на неговата надлежност. Во ист контекст е и неговото недозволено произнесување по однос на содржината, квалитетот и доказното значење на списите и доказите во  предметот на пониските судови затоа што е тоа исклучиво нивна работа, во редовна инстанциона постапка.

Во однос на неоснованото правдање на процесните основи на ова незаконита одлука, потребно е да се укаже и на следното:

Сите правни основи на кои се заснова одлуката се погрешни и апсурдни. Користењето на одредбата на чл.415 ст.2 од ЗКП нема врска со конкретната постапка. Таа се однесува на суштествена повреда направена во подготвителната фаза на главната расправа и на самата главна расправа. Во случајов и судот знае дека постапката е во почетна фаза (стр.6 пас.3), па нема основ за примена на посочената одредба.

Одредбата на чл.442 од ЗКП се однесува на суспензивното дејство на жалбата, а чл.134 т.5 од ЗКП се однесува на извршноста на решенијата, што исто така немаат врска со предметниот случај.

Според наводите во пресудата највисокиот суд наоѓа дека Кривичниот совет на првостепениот суд сторил повреда на наведените одредби на начин што дал правна поука за право на жалба која не го задржува извршувањето на решението без да има законски основ за тоа, занемарувајќи го суспензивниот карактер на жалбата и дека во тој контекс е сторена повреда на чл.134 ст.5 од ЗКП.

Од горенаведеното очигледно е непознавањето или искривеното применување на законот. И на студентите по право им е познато дека во ЗКП е дозволена примена на аналогијата која во позитивна смисла го надополнува некој недостаток во конкретните одредби.Тоа го знаат и судиите.

Несомнено е постоењето на недостаток во одредбата на чл.169 ст.3 од ЗКП поради тоа и што и тука конкретно не е нагласено несуспензивното дејство на жалбата на одлуката за притворот, па тоа во иднина треба да се дополни за да се избегне таква недозволена манипулација како во случајов.

Можеби законодавецот го имал во предвид тоа нагласување во одредбата на чл.169 ст.2 од ЗКП, природата и карактерот на притворот и принципот на дозволената аналогија. Сите тие околности недвосмислено укажуваат на целисходноста на третирањето на несуспензивноста на жалбата при неопходноста на потребата за определување на мерката притвор. Во такви услови, досегашната судска пракса без исклучоци прибегнуваше кон несуспензивноста на жалбата, како што е тоа направено и во решението на Кривичниот совет на првостепениот суд. До сега во ниту еден случај не е постапено поинаку, па оттука е незаконска, апсурдна и неодржлива заложбата на највисокиот суд жалбата да има суспензивно дејство, решението прво да стане правосилно и извршно, па потоа да се пристапи кон притворање на обвинетиот. Затоа што во вакви случаи секогаш постои можност обвинетиот педантно да чека или пак да побегне односно да си замине од земјата – како впрочем во случајов.

Таква апсурдна ситуација протежира највисокиот суд при сознание за двомесечното бегство на обвинетиот, што е сосема несоодветно. Па така аналогно, повеќекратен убиец, терорист или сличен деликвент би можел да остане на слобода до правосилноста на решението што би оставило простор да си го доврши делото, да ги избрише, отстрани трагите, да влијае на сведоците или едноставно “да отиде на службен пат“.

Единствената исправна примена на процесното право, во ваква ситуација, е аналогната примена на одредбата на чл.169 ст.2 од ЗКП и констатацијата дека жалбата не го задржува извршувањето на решението, како што правилно процениле двата пониски суда, а да се отфрли некарадниот став на највисокиот суд. Токму паметта  и знаењето на судиите во пониските судови во иднина треба да му бидат поука за правилно правораздавање, а не делење на селективна и нарачана правда.

Споредбениот компаративен преглед на современото законодавство во основа го предвидува несуспензивното дејство на жалбата, во услови на неопходноста на притворот. Така е и во сите процесни закони на државите од поранешна СФРЈ, Италија, Австрија и др. Германскиот ЗКП конкретно не го нагласува тоа својство на жалбата, веројатно од самото поимање на неодложното дејство на притворот (чл.114 до 116). Според чл.33 ст.4 од ЗКП на Германија кога се наредува истражен притвор преходно не се сослушува и не му се предочуваат докази на лицето против кое се одредува притворот, ако претходното сослушување ја загрозува целта на наредбата. Целта на наредбата е обезбедување на присуството на обвинетиот во кривичната постапка, односно спречување на обвинетиот да ги осуети, повреди или изигра причините за определувањето на притворот, предвидени во чл.112 од ЗКП (кои се истоветни со предвидените во чл.165 од ЗКП на Р.М.). Во чл.143 ст.4 од ЗКП на Србија, предвидено е правото на жалба до советот од 24 ст.6 од ЗКП, и дека жалбата не го задржува извршувањето на решението. Истото тоа е предвидено во сите ЗКП на државите на поранешна СФРЈ  (чл.134 СТ.1 од ЗКП на Србија,  чл.207 ст.3 од ЗКП на Словенија, чл.148 ст4 од ЗКП на БиХ итн.).

Може да се констатира дека Врховниот суд на РМ ваквите важни прашања потребно е задолжително да ги расправа и одлучува на општа јавна седница што е и потенцирано од разни говорници и дел од стручната правничка фела. Во овој случај на општата јавна седница на Врховниот суд на РМ најнапред беше поставено прашањето по однос на барањето за заштита на законитоста кое после оценката дека нема шанса да го постигне посакуваниот резултат, беше префрлено на одлучување во рамките на Совет при Врховниот суд составен од  пет судии. И дури и во Советот пресудата не беше донесена со консензус туку само со три гласа ЗА (од вкупно пет) ја донесе пресудата – предмет на овој труд.

 

[1] Пресудата на Врховен суд на  Република Македонија, Кзз бр.11/2017 од 11.05.2017 година достапна  на http://www.vsrm.mk/wps/wcm/connect/vsrm/9ef975f0-ce6b-4685-ba68-4245a83c6ca6/KZZ.br.11-17.pdf?MOD=AJPERES&CVID=lMbBm6p&CVID=lMbBm6p

[2] Законот за кривичната постапка Сл. Весник 150/2010 објавен на 18.11.2010

[3] Законот за јавно обвинителство за гонење на кривични дела поврзани и кои произлегуваат од содржината на незаконското следење на комуникациите Сл. Весник на РМ 159/2015 објавен на 15.09.2015