Македонски Shqip English

Жарко Хаџи-Зафиров

Бeсплатна правна помош – право на човекот или обврска на државата?!

Бесплатната правна помош во т.н демократии во развој се јавува како една од основните потреби на луѓето, бидејќи овој вид на општествено-политички системи основната карактеристика е нивната фрагилност во сите сегменти на општественото живеење и оттука како такви не можат докрај или во целост да обезбедат гаранција за остварување на основните слободи и права на луѓето кои формално правно постојат во нивните устави, закони и други правни акти.

Република Македонија со усвојувањето на Уставот во 1991 година, воспостави нов општествено политички систем со кој го постави граѓанинот како нуклеус на општествениот поредок, гарантирајќи ги основните човекови слободи и права прокламирани во основните меѓународни документи за заштита на човекот, пред се во Универзалната декларација за слободите и правата на човекот на Обединетите Нации и Европската конвенција за заштита на човековите слободи и права на Советот на Европа. Овие документи во намерата да се обезбеди достоинствено живеење на човекот пред се гарантирајќи ја неговата еднаквост со останатите луѓе, во целост го прокламираат и правото на еднаков пристап до правдата на сите луѓе но пред се ставајќи акцент на оние групи на кои пристапот до правдата им е и de facto отежнат (разни маргинализирани и ранливи категории на лица). Тргнувајќи од фактот дека правото на еднаков пристап до правдата е едно од основните принципи на сите меѓународни документи кои ги гарантираат слободите и правата на човекот, Република Македонија се соочи со потребата од регулирање на овој сегмент при водведувањето на демократските вредности во општеството. Но земајќи го предвид фактот на непостоењето доволен капацитет на институтциите на системот на една демократија во развој и амбивалентноста тој капацитет да се зголеми како и фактот дека во демократиите во развој основна карактеристика на нивната економијата е нејзината кршливост, заштитата на човековите слободи и права беше оставена да се решава парцијално во институцииите или целосно надвор институциите на системот односно во сегментот на граѓанското општество.

Бесплатната правна помош не претставува основно човеково право туку тоа претставува средство со кое треба да се гарантира правото на еднаквост и правото на еднаков пристап до правдата фактички а не само формално. Имајќи предвид дека Уставот на Република Македонија го става правото на еднаквост на пиедесталот на основните граѓански и политички слободи и права, нормално е да се очекува државата да воспостави и систем на бесплатна правна помош со кој ќе обезбеди еднаков пристап на сите граѓани и лица без оглед на нивната полова, расна, национална, социјална, политичка, верска и општествена припадност вклучувајќи го имотниот статус.

Уште од почетокот на деведесетите години на минатиот век до денес, бесплатната правна помош во сите можни облици беше и остана ексклузивитет на граѓанското општество и на синдикатите но само во сегментот на заштита на правата на работниците. Граѓанските организации и меѓународната заедница увидувајќи ја незаинтересираноста на државата да обезбеди систем со кој на граѓаните би им се овозможил еднаков пристап до правдата, ја земаа на себе обврската да обезбедат бесплатна правна помош но претежно на ранливите групи на лица, со што сепак остана под прашање дали со вака поставената пракса на вониснтитуционално пружање на бесплатната правна помош не се ставаат на маргините граѓаните кои не се припадници на маргинализираните и ранливите групи, но не можат во целост согласно своите приходи и имотна состојба да обезбедат квалитетна правна помош за да остварат дел од своите права или да ги ужуваат во целост уставно загаранираните слободи.

Обезбедување на бесплатна правна помош од страна на државата покрај задолжителната одбрана во кривичните предмети за обвинети за потешки кривични дела, се сведуваше на обезбедување на бесплатна правна помош исклучиво на вработените во државните безбедносни институции во случај кога против вработените со посебни должности и овластувања се покренува и води кривична, прекршочна или парнична постапка поради превземање на работи во врска со вршење на должноста или овластувањата.

Во средината на оваа деценија, следејќи го трендот на соседните држави кои во најголем дел веќе го започнаа процесот на подготовка и усвојување на законите со кое ќе се регулира обезбедувањето на бесплатната правна помош, Република Македонија тргнувајќи и од обврските кои произлегуваат од евро-атлантскиот процес на интегрирање започна со подготовка на законско решение со кое би се регулирало прашањето околу обезбедувањето на бесплатната правна помош во Република Македонија. Дополнително оваа иницијатива беше поттикната и од реформаторскиот елан добиен при изработката на Стратегијата за реформа на правосудството. Интересен е фактот дека во период кој предходеше на иницијтивата, во Република Македонија беа усвоени неколку закони кои предвидуваат пружање на бесплатна правна помош за определани категории на лица (баратели на азил, потрошувачи и др.), но повторно како пружатели на бесплатната правна помош се јавуваа граѓанските организации (невладини хуманитарни организации, Организацијата на потрошувачи на Македонија и други)

На почетокот на 2007 година, Министерството за правда занемарувајќи ги принципите на транспарентност и јавност во процесот на донесувањето на законите односно без вклучување на пошироката јавност, го започна процесот на изработка на Законот за бесплатната правна помош. кој беше усвоен на 28 декември 2009 година, а кој почна да се приемнува на 7 јули 2010 година.

Намерата на Министерството за правда односно на Владата на Република Македонија беше, пред се формално да се исполни еден од условите кои ги наметнуваше процесот на интегрирање во евро-атлантските институции, односно да се укаже дека и овој сегмент во Република Македонија е регулиран и дека државата ја има првеземено на себе одговорност за обебзедување на еднаков пристап до правдата на граѓаните и на лицата кои престојуваат на територијата на Република Македонија преку обезбедување на бесплатна правна помош.

Но всушност што добивме со усвојувањето на Законот за бесплатната правна помош, дали се воспостави долгоочекуваниот општ систем на бесплатна правна помош или добивме само закон неприменлив во праксата и подложен на брзи и чести менувања, следејќи го трендот на донесување на нефункционални и недоречени закони кои директно и најдлабоко задираат во основните човекови слободи и права и кои треба да обезбедат заштита на истите.

Законот за бесплатната правна помош е еден од законите во кој постојат голем број на недоречености и кој во однос на реалната стварност е мошне контрадикторен. Имено, целта на Законот за бесплатната правна помош е „обезбедување на еднаков пристап на граѓаните и други лица до институциите на системот, за запознавање, остварување и за овозможување на ефективна правна помош, согласно со начелото за еднаков пристап до правдата“. Доколку се земе дека целта е во согласност со општите меѓунардни документи за заштита на човековите слободи и права, тогаш ќе се постави прашањето зошто во понатамошниот текст од законот, законодавецот направил толку големи ограничувања во однос на остварувањето на правото на бесплатна правна помош. Логично се поставува прашањето зошто во спектарот на правни прашања за кои може да се обезбеди бесплатната правна помош не влегува и бесплатна правна помош за лице обвинето за кривично дело за кое не е предвидена задолжителна одбрана согласно Законот за кривичната постапка. Дали на овие лица навистина не им е потребна бесплатната правна помош или државата сака да ги маргнализира и да ги дискриминира во однос на другите граѓани, без оглед дали истите ги исполнуваат законските услови за да користат бесплатна правна помош?

Системот на бесплатната правна е посебно интересен за анализа во делот на постапката за одобрувањето на бесплатната правна помош, односно при дефинирањето на условите кои треба да ги исполни лицето или граѓанинот кој бара бесплатана правна помош. Основен услов како и во сите закони кои ја регулираат бесплатната правна помош е имотната состојба на лицето – барателот. Доколку се има предвид овој веќе утврден критериум односно дека лица кои можат да бараат бесплатна правна помош се лица чија семејна заедница не смее да поседува имот поголем од две и пол илјади евра или некаде околу сто и шеесетина илјади денари вклучувајќи го тука и недвижниот имот, веднаш станува појасна сликата за целта на овој закон која всушност не корелира со формално наведената цел. Контрадикторноста на законот со реалната стварност се однесува на фактот дека граѓаните во Македонија традиционално без оглед на националната припадност имаат афинитет кон поседување на недвижност па макар тоа било и само неколку метри квадратни станбен простор или земјиште, па оттука доколку се предвидени исклучоци кои не предвидуваат исклучок во однос на минимален станбен простор (како во поголем број на закони од соседството), веднаш ќе се увиди дека при изработка на овој закон не биле земени предвид општествените и социјално-економските карактеристики на населението, со што овој закон е всушност закон кој може да се применува само во случаи на голема сиромаштија и беда. Но доколку се земе предвид дека официјалната статистика како национална така и меѓународна укажува дека во Република Македонија стапката на сиромаштија се движи помеѓу 20-30 %, ќе се постави прашањето дали овој дел од населението може да биде потенцијален корисник на бесплатната правна помош согласно Законот, или како корисници може да се јават само многу малобројна категорија на лица, односно лица кои живееат во голема беда. Тогаш логично се поставува прашањето, што ќе стане со лицата кои живеат на работ на сиромаштијата во неколку квадрати станбен простор кои го поседуваат, имаат минимални примања а притоа имаат реална потреба од бесплатна правна помош.

Овој тип на недостатоци кои провејуваат во Законот за бесплатна правна помош, всушност се детектирани од страна на граѓанското општество, кое всушност постојано укажуваше на рестриктивниот модел на давање на бесплатна правна помош. Од самиот почеток на подготовка на законскиот текст, надлежните институции воопшто не го земаа во обзир искуството и улогата на граѓанското општество во давањето на бесплатната правна помош во Република Македонија, туку се во потесен состав сакаа да се подготви текст на закон кој не ќе има големи финансиски импликации што всушност се одрази директно на користа на граѓаните од истиот. Наместо да се користат веќе воспоставените капацитети и пракса, надлежните институции се обидоа на еден перфиден начин да го уредат овој сегмент без притоа да ја информираат пошироката стручна како и општата јавност, со што повторно како и предходно се доведе под знак прашање учеството на јавноста во подготовката и донесувањето на законите. И покрај сите напори и обиди на граѓанското општество да се измени во најголем дел првичниот нацрт Закон за бесплатната правна помош, надлежните органи останаа глуви и продолжија со нетранспарентната постапка за донесување на законот. Интересен е фактот дека, пристап до нацрт текстот на работната група, имаа само поедини претставници на меѓународната заедница во Република Македонија, поради што надлежните институции сметаа дека ги имаат исполнето основните услови при донесувањето на законите а тоа е транспарентност и учество на граѓаните и пошироката стручна јавност преку дискусии и давање на предлози на предложените законски решенија.

Тргнувајќи од фактот дека донесувањето на законите со кои се регулира бесплатната правна помош е регионален тренд, односно во сите земји усвоија или се во постапка на усвојување на овој тип на закони, битно е да се напомене дека од сите модели, македонскиот модел на бесплатната правна помош има најрестриктивни услови во однос на лицата кои можат да бараат и да добијат бесплатна правна помош. Овој факт пред се произлегува од крајно рестриктивниот пристап во македонскиот модел кој се однесува на дефиниција и висината на вредноста на имотот, кој претставува првиот и основен услов кој треба да го исполнат барателите на бесплатната правна помош. Рестриктивноста на   македонскиот модел, пред се, се однесува на неможноста минималниот недвижен станбен простор кој би обезбедил минимални животни услови да биде исклучен при процена на вредноста на имотот при поднесувањето на барањето за бесплатната правна помош. Со ова законско решение, Законот за бесплатната правна помош станува порестриктивен и од Законот за социјална заштита кој всушност обезбедува заштита на социјално маргинализираните групи, бидејќи Законот за социјална заштита предвидува можност лицата кои користат социјална помош да поседуваат недвижен имот односно станбен простор но не и да имаат приходи од истиот. Доколку се земе оваа споредба предвид, може лесно да се заклучи дека Законот за бесплатната правна помош всушност претставува обезбедување на бесплатна правна помош на лица во голема беда, бидејќи дури ни социјално маргинализираните лица во голем дел не би можеле да бидат корисници на бесплатна правна помош согласно веќе утврдените критериуми.

Доколку се направи споредба со другите земји од регионот, лесно е воочлива преголемата рестриктивност на македонскиот модел, бидејќи другите модели овозможуваат лицата кои се баратели односно корисници на бесплатна правна помош да поседуваат минимален станбен простор кој би ги задоволил минималните станбени услови на еден достоинствен начин. И покрај настојувањето на граѓанскиот сектор да се предвиди минимален станбен простор кој не би бил новина бидејќи иститот веќе постои во одредени закони и подзаконски акти, категорично беше отфрлена, со што се потврди и ставот на надлежните институции да се донесе многу рестриктивен закон на сметка на остварувањето на правата на граѓаните и другите лица.

Во делот на критериумите кои се однесуваат на приходите кои може да ги има барателот на бесплатната правна помош, македонскиот модел е релативно крут бидејќи се врзува само за фиксен максимален износ на приходи и не е прилоагодлив во случај на поголеми домаќинства односно семејни заедници, каде би требало критериумот за приход да биде поврзан со бројот на членовите на семејната заедница односно домаќинството.

Делот на утврдување на приходите на барателот на бесплатна правна помош во моделите на правна помош на земјите од регионот е разработен многу подетално, особено во словенечкиот модел, кој обезбедува целосна разработка на критериумите во однос на приходите на лицата кои бараат бесплатна правна помош.

Рестриктивниот пристап на Законот исто така се однесува и на тоа кој се може да дава предходна правна помош, бидејќи првенствено беше предвидено правна помош да се дава само од страна на адвокати. Овој пристап не е стран за европските модели на бесплатна правна помош, но кога станува збор за Република Македонија сепак би морало да се земат предвид капацитетите кои ги нуди граѓанското општество, односно искуството кое го нудат здруженијата на граѓани кои во својата мисија имаа предвидено пружање на бесплатна правна помош за лицата на кои таа им е најпотребна. Од првата па се до предпоследната верзија на нацрт Законот, здруженијата на граѓани воопшто не беа вклучени ни во подготовката на законот ниту во делот на давање на бесплатна правна помош. По постојаните настојувања од страна на претставниците на граѓанското општество како и од страна на претставниците на меѓународната заедница во Република Македонија, надлежните институции во последната нацрт верзија на Законот, ги вметнаа и здруженијата на граѓани како даватели на бесплатна правна помош, кои сега покрај подрачните канцеларии на Министерството за правда и адвокатите се овалстени да даваат правна помош. Намерата да се вклучат здруженијата на граѓани кои имаат огромно искуство во давањето на бесплатната правна помош, всушност не беше во целост искрена бидејќи и покрај вклучувањето на здруженијата на граѓани, беше наметнат услов кои најголемиот број на здруженија на граѓани не би можеле да го исполнат, а кој се однесуваше на вработување на правник со положен правосуден испит од страна на здружението. Навидум едноставен и лесно решлив проблем но доколку се земе предвид дека државата зема за обврска да ги плаќа само успешните барања за бесплатна правна помош, цената на бодот за превземените дејствија од страна на здружението на граѓани како и месечните расходи на здружението, ќе се увиди дека здруженијата на граѓани би имале само обврски на кои не би можеле финансиски да одговорат а да немаат негативни финансиски импликации во однос на своето работење. Успешноста на работата односно дадената правна помош не е задолжителен услов за валоризација и наплата на истата кога станува збор за бесплатната правна помош дадена од страна на адвокатите и подрачните канцеларии на Министерството за правда, за кои е интересно дека условот да имаат правник со положен правосуден испит е со одложена примена до 2012 година. Имајќи ги предвид сите овие моменти, лесно е уочливо дека надлежните институции немале во целост искрена намера здруженијата на граѓани да бидат дел од системот на бесплатна правна помош, бидејќи повеќе од очигледно е дека истите се во понерамноправна положба во однос на другите даватели, со што всушност и во еден дел се ограничува нивното учество во системот.

Имајќи го сето ова предвид, очигледно е дека овој закон некако ја има промашено целта на своето донесување, односно обезбедување на еднаков пристап до правдата на граѓаните, бидејќи со условите кој тој ги поставува добар дел од граѓаните на кои им е потребна бесплатната правна помош ќе останат надвор од рамките на овој закон и од можноста таа помош да ја користат.

На крајот, имајќи го предвид погоренаведенот повторно се поставува прашањето дали бесплатната правна помош во Македонија која треба да ја обезбеди државата, е право на граѓаните на еднаков пристап на правдата со цел обезбедување на подостоинствен живот или само обврска на Република Македонија кон процесот на интегрирање кон евро-атлантските институции.