Македонски Shqip English

Вера Коцо

Ерозија на правниот систем во Република Македонија

 

      Во сферата на општествено политичкиот живот на Република Македонија постојано се говори и укажува како од страна на дел од домашната експертска јавност и граѓанскиот сектор така и од меѓународни фактори кои ги следат состојбите во земјата на ерозија ( разорување, постепено деградирање ) на правниот систем во државата. Овие укажувања се однесуваат на проблеми од аспект на владеење на правото, повреда на основните човекови права и слободи гарантирани со Уставот на Р.М. и меѓународните документи ратификувани согласно Уставот, како и нарушување на севкупниот демократски процес во општествено политичкиот развој на земјата.

        Итните реформски приоритети на државата што беа зацртани од страна на Европската комисија како и препораките од Групата на високи експерти за системски прашања во однос на владеење на правото и фундаменталните права , деполитизација на јавната администрација, слободата на изразување и изборната реформа од јуни месец 2015 година може да се каже дека не ги постигнаа очекуваните резултати, поради недоследната имплементација на истите во соодветни промени и законска регулатива  во соодветната област. Адресираните системски слабости поврзани со следењето на комуникациите и содржината на прислушуваните разговори заедно со останатите слабости во системот ја втурнаа земјата во политичка криза. Во овој период беше изготвена  и Стратегијата за реформи во правосудниот сектор за период  2016-2020 година која претрпе сериозни критики од релевантни институции на граѓанското општество во смисла дека не ветува итни и сериозни промени поради што е несоодветна на итните реформски приоритети. Ова уште повеќе што истата е донесена без поширока стручна расправа во врска со предложените решенија на проблемите во областа судство. Стратегијата содржи и нереална оцена за успешноста на досега спроведените реформи наспроти констатациите за бројните недостатоци кои произлегуваат од извештаите на меѓународните фактори и од аналитичките истражувања на дел од граѓанските организации. Во оваа смисла мерките предвидени во врска со обезбедување на повисок степен на независност на судството воопшто не предвидуваат некакви промени во врска со конкретните забелешки поентирани во реформските приоритети на Европската комисија од аспект на професионалноста на Судскиот совет(понатаму СС) како самостоен и независен орган на судската власт . По измените на законската регулатива во 2005 година СС  е со зголемен број на судии- осум од вкупниот број од петнаесет членови на тој совет. Истите како членови на СС се оддалечуваат од вршењето на судиската функција подолг временски период заради својот долгогодишен мандат и остварувајќи ја само функцијата член, се дефокусираат од актуелните проблеми што го тиштат судството  без било каков квалитетен придонес во разрешувањето на актуелните проблеми и состојби. Од овој аспект може да се забележи дека за  член на СС може да биде избран секој судија кој во моментот на објавување на огласот врши судиска функција со најмалку 5 години судиски стаж и највисоки позитивни оцени во последните три години во вршењето на судиската функција . Овој услов не преставува доволен показател за некое квалитетно работно искуство кое ќе гарантира висок степен на професионалност и допринос во работата на СС .Додека условот за останатите членови кои треба да бидат од редот на истакнати правници со најмалку 15 години работно искуство во правната професија ,со положен правосуден испит и кои се истакнале со научна и професионална работа или со свое јавно делување, праксата покажува дека не се почитува. Прашањето на деполитизација во назначувањето и унапредувањето на судии и јавни обвинители и понатаму е актуелно исто како и самиот избор на квалитетни членови на Судскиот совет и Советот на јавни обвинители на што постојано се укажува . Иако не се извршени соодветни промени во системот за избор ( критериуми и постапка ) сепак пред евентуалните парламентарни избори во април месец СС објави огласи за  избор на судии во поголем број како и претседатели на судови, што се случи и во септември месец кога се избраа 25 судии во различни судови, а што секако остави лоша слика во поглед на довербата на граѓаните за  независноста од политички влијанија на овој судски орган. Судскиот совет како самостоен и независен орган на судството кој треба да ја обезбедува и гарантира самостојноста и независноста на судската власт, преку остварување на своите функции согласно со Уставот и законите (чл. 2 од Законот за СС) не ја постигна предвидената цел допуштајќи јавноста да перцепира политички влијанија, партизација и нетранспарентност како атак врз независноста и непристрасноста на судството .

      Препораките на ГРЕКО за одвојување на истражната постапка од постапката за пресудување беа несоодветно протолкувани од страна на законодавната власт со носење на нов закон за Советот за утврдување на факти и покренување постапка за утврдување одговорност на судија(понатаму СУФ ), со цел да се одвои постапката за прибавување на податоци и докази за нестручно и несовесно вршење на судската функција и дисциплинската одговорност од постапката за избор и разрешување на судии и претседатели на судови. Тој закон се донесе пред да се обезбедат  услови за тоа, во скратена постапка , без јавна расправа од стручната јавност и со бројни недостатоци . Уште позначаен е фактот  што за носењето на овој закон со кој се формира нов самостоен и независен орган воопшто нема уставна основа , туку неговото донесување се темели на некаква корелација и врска со Законот за судски совет ( согласно дадените причини од страна  на предлагачот на законот) Аналитичките согледувања на законот(анализа на законот за СУФ од ИЧП) во поглед на надлежностите на СУФ наспроти СС укажуваат  дека не се работи за самостоен и независен орган , туку напротив дел од надлежностите се преклопуваат особено кај прибирањето на докази во поглед на вината што се става на товар на судијата или претседателот на судот во конкретната постапка .Реакциите од стручната јавност и граѓанскиот сектор не беа пречка да се спроведат избори за членови на тој совет чија работа е непозната за јавноста , освен финансиските импликации кои не постоеја за предлагачот на законот. Во самиот закон е определено дека платите на членовите на СУФ се во висина на платите на членовите на СС (чл.31 од Законот за СУФ) , а секако и формирањето на предвидената техничка служба  ќе ги зголеми финансиските издатоци .

     Мислењето и препораките на  Венецијанската  комисија дадени по повод оцената на Законот за СУФ укажаа на потребата од широка политичка поддршка на сите релевантни фактори при носење на закони во спротивно се ризикува ваквата активност да биде протолкувана како можност за воспоставување на контрола над тие судски органи , а со тоа и на судството во целост , поради што се препорачува функциите на Советот за утврдување на факти да се вратат на Судскиот совет .

     Ерозијата во правниот систем и други општествени слабости како: надзорот над следењето на комуникациите , независноста на регулаторните ,контролни и надзорни тела , изборниот процес, проблемите во јавниот радиодифузен сервис и други слабости ја предизвикаа политичката криза која сериозно го наруши општествено политичкиот живот во земјата. Овие состојби се одразија во различни сегменти на правосудниот систем оставајќи сериозни сомневања и индиции за посериозни влијанија на извршната власт особено во работењето на Јавното обвинителство поради што неминовно се јави потреба од основање на Специјално јавно обвинителство за гонење на кривични дела кои произлегуваат од содржината на незаконското следење на комуникациите во земјата . Поради тоа во септември 2015 година се донесе и Законот за Јавно обвинителство за гонење на кривични дела поврзани со содржината и кои произлегуваат од содржината на незаконското следење на комуникациите. Меѓутоа итната постапка за избор на специјалниот јавен обвинител како потреба наметната од состојбите во земјата за заштита на јавниот интерес и правата и слободите на граѓаните не ги спречи понатамошните опструкции кон оваа институција како по однос на побараниот тим на јавни обвинители од страна на избраната Јавна обвинителка така и по однос на пробивање на законскиот рок од 35 дена за обезбедување на финансиски средства потребни за работа на тоа обвинителство . Специјалното јавно обвинителство(понатаму СЈО) сепак успеа да се формира и започна со работа во декември месец 2015 година но и понатаму се соочува со проблеми во соработката со другите институции со кои е поврзано неговото работење ( судови, мвр, останати обвинителства и др.) што преставува серозна кочница во навремено извршување на неговата работа. Истовремено постојано се удира на кредибилитетот и дигнитетот на таа институција со јавно омаловажување на личноста и професионалната кариера на Специјалната јавна обвинителка за што сведочи начинот на кој беше презентирано неодамнешното телевизиско интервју на истата, што укажува на непрофесионалниот однос на медиумот кој тоа го дозволи , но останува прашањето зошто тоа го дозволи , при што не може да се исклучи сомнежот за политичко влијание на тој медиум кој сакаше да изврши дискредитација на институцијата специјален јавен обвинител .

Во моментот кога се донесе Законот за СЈО со консенсензуален договор на четирите поголеми политички партии во земјата се направи превид за потребата од формирање на специјален суд или посоодветно на устроеното системско решение во поглед на стварната надлежност на судовите ,специјален оддел во Кривичниот суд Скопје I Скопје , во кој ќе се процесуираат и работат предметите што произлегуваат од работата на СЈО во врска со содржината на прислушуваните разговори. На овој начин ќе се избегнеа дополнителните проблеми во донесувањето на одлуки спротивни на домашната и меѓународната пракса од аспект на примена на мерката притвор, како што објективно се покажа во работата на судот и евентуални други несоодветни одлуки од значење за заштитата на основните човекови права и слободи , имајќи го во предвид фактот на политички влијанија  во судството .

Сепак најдрастичен пример за опструкција на СЈО е одлуката на претседателот на државата за колективно помилување на 57 осомничени лица за кои биле поднесени кривични пријави или поведени кривични постапки. Оваа злоупотреба на службената положба на претседателот на државата со која ги пречекори своите уставни и законски овластувања допринесе да се наруши и стопира работата на СЈО во што туку започнатата борба против корупцијата и криминалот на највисоко ниво. Ваквата одлука на претседателот на државата за колективно помилување беше донесена врз основа на член од Законот за помилување кој е укинат и не може да произведе правно дејство , но сепак одлуката произведе доста проблеми и предизвика разни толкувања во стручната јавност , по што претседателот бараше начин за отповикување на таквата одлука и ги повикуваше помилуваните лица да поднесат барање дека не сакаат да бидат помилувани . Истовремено изјавуваше дека одлуката за помилување ја донел со цел да помогне во разрешување на политичката криза во земјата иако беше многу јасно дека неговото однесување преставува кривично дело за кое следува како кривична така и политичка одговорност за поткопување на правниот поредок на државата . Меѓутоа веќе еродираниот правен систем не најде сили за било каква пресметка со ваквата сериозна повреда  на државните интереси кои произлегоа од Пржинскиот политички договор,  ниту пак за заштита на човековите права и основни слободи согласно меѓународните документи ( Европската конвенција за човекови права и други меѓународни конвенции против корупција). Несериозното( кажано во најблага форма) однесување на претседателот на државата со донесување на одлуката за помилување на поголем број на лица за кои во јавноста немаше информации дека против нив се води некаква кривична постапка предизвика низа повреди предвидени како кривични дела во законите на државата од кривично правната област. Истовремено ги наруши темелните вредности гарантирани со Уставот како поделба на државната власт на законодавна ,извршна и судска, владеење на правото и основните слободи и права на човекот и граѓанинот  признати во меѓународното право и утврдени во чл.8 од Уставот Притоа ја погази и обврската на државата за заштита на човековите права предвидени во Европската конвенција за човекови права и другите меѓународни договори ратификувани согласно Уставот на Р.М.

        Од одговорноста за нарушување на вредностите на правниот систем не може да се екскулпира ниту Уставниот суд на државата како највисок орган на Републиката кој ја штити уставноста и законитоста (чл.108 од Уставот) Имено Уставниот суд со својата одлука за укинување на Законот за изменување и дополнување на Законот за помилување од 2009 година ,му овозможи на претседателот на државата да може да врши помилување на лица осудени за кривични дела против изборите и гласањето предвидени во Кривичниот законик на Р.М .со што во дадениот момент на преземање на активности од страна на СЈО против сторителите на такви дела во изборниот процес беше блокирано на самиот почеток .  Причината за донесување на ваква одлука Уставниот суд ја банализираше со образложение дека основната цел на укинатиот закон била да не се дава помилување за наведените кривични дела поради превенција од вршење на истите во иднина, како и сузбивање и истакнување на важноста за заштита од кривичните дела. Поради тоа Уставниот суд смета дека превенцијата од вршење на овие кривични дела не може да биде причина за ограничување на правото за давање на помилување како што предвидувал оспорениот закон. Од друга страна смета дека помилувањето според својата суштина не е акт кој има карактер на казна или друга кривична санкција преку која би се остварила превенцијата , туку само изразување на поблаг став кон сторителот и тоа неотповиклив и конечен акт на милост на претседателот на Републиката, кој не одлучува во својство на судски орган , туку како државен орган кој го добил својот легитимитет од граѓаните преку непосредни избори  Уставниот суд исто така смета дека ограничувањето на правото за давање на помилување на претседателот на Републиката , значи навлегување во неговата уставна надлежност од страна на законодавецот, со што би се изгубила смислата на уставниот институт помилување. Повеќе од очигледно е дека Уставниот суд кој треба да ја штити уставноста и законитоста и темелните вредности на уставниот поредок немаше професионален сенс во дадениот момент дека го прави спротивното , нарушувајќи го својот углед и доверба кај граѓаните на државата .

               По осамостојувањето на Република Македонија настанаа многу промени кои го дефинираа новото општествено политичко уредување. Во тој период се појавија и зачетоците на мислата за потребата од спроведување на лустрација како во некои други земји во Европа кои сакаа да се справат со остатоците од поранешните системи и со актерите одговорни за нанесените штети на одредени луѓе во земјата над чии животни судбини граделе свои кариери и општествен статус. Оваа мисла промовирана како хумано задоволување на правдата за жртвите од бившиот систем и жигосување на сторителите во новото време, не беше до крај дефинирана од аспект на заштита од злоупотреба од една таква општествена мерка наречена лустрација . Намерата која тлееше подолго време во нашата држава не беше јасна ниту дали државата  ќе се справува со таканаречените кодоши од бившиот систем или оваа мерка ќе се протега  и на состојби од новото општествено уредување .Сите тие превирања не овозможија да се добие во јавноста јасна слика за целта и потребата од донесување на еден таков закон и што истиот ќе значи од аспект на заштитата на фундаменталните општествени вредности и човекови права .Сепак оваа мисла беше реализирана од страна на законодавниот дом преку донесување на ``Законот за определување на дополнителен услов за ограничување за вршење на јавна функција`` на 22 јануари 2008 година .  

Процесот на лустрацијата во Р.М. кој започна по донесувањето на тој закон провоцираше создавање на вжештена клима во јавниот живот на државата .Законот предвидуваше основање на Комисија за верификација на факти шеесет дена по неговото влегување во сила , меѓутоа нејзините членови беа избрани во јануари 2009 година, а започнаа со работа во март 2009 година што значи повеќе од една година по донесување на законот .Набргу потоа во мај месец истата година беше изменет законот со внесување на одредби главно во однос на функционирањето на комисијата и статусот на нејзините членови. Во 2010 година  беше поведена и иницијатива за оцена на уставноста на законот пред Уставниот суд кој ја прифати иницијативата и укина неколку одредби од законот при што се произнесе дека продолжувањето на периодот на контрола по однос на соработката со органите на државната безбедност по усвојувањето на Уставот на државата е неуставно бидејќи се смета дека државата изградила нов општествено политички систем кој почива на заштита на човековите права и слободи .Тогашниот состав на Уставниот суд ги оцени како неуставни и одредбите за објавување на имињата на соработниците во Службен весник,потоа можноста за лустрација поради неподнесување изјава како и одредбите кои соработката ја сметаа како пречка за учество во органите на политичките партии , здруженијата на граѓани и верските заедници .После одлуката на Уставниот суд во фебруари 2011 година следуваше нова измена на законот која беше одраз на непочитување на дадените укажувања, дури беше проширен опфатот за примена на лустрацијата врз поранешните носители на јавни функции и на службениците во органите кои вршат работи од јавна природа .Следуваше втора иницијатива за испитување на уставноста и повторно Уставниот суд укина неколку одредби од законот со констатација дека неговата претходна одлука не била почитувана  со направените измени кои всушност го содржеа претходното решение  Поради оспорените одредби од страна на Уставниот суд во постапката за оцена на уставноста во јули месец 2012 година Собранието донесе нов закон со изменето име ``Закон за определување на услов за ограничување за вршење на јавна функција,пристап на документи и објавување на соработката со органите на државната безбедност ``  Укажувањата  во одлуките на Уставниот суд  не ја сменија состојбата ниту беа испочитувани од страна на законодавната власт . Следната иницијатива за оцена на уставноста на новиот закон по која постапуваше нов состав на Уставниот суд поради кадровска измена ,не допринесе да се подобрат состојбите, ниту мислењето на Венецијанската комисија помогна да се согледаат неуставните решенија содржани во оспорениот закон и беше донесена одлука за неповедување на постапка за оценување на уставноста на истиот . Ваквата одлука наиде на остри критики во јавноста како и изборот на новиот состав на Уставниот суд кој беше оценет како политички избор на власта .

Законот за лустрација во Република Македонија не ја постигна целта поради која се донесе опфаќајќи предолг период на време за определување на услов за ограничување на вршење на јавна функција, поради што опфати не само потенцијални вршители на јавна функција, туку и пензионирани и умрени лица  кои немаат никаква врска со вршење на јавна функција во државата . Во суштина предвидената превенција за  заштита од  вклучување во јавниот живот на лустрираните лица немаше никаква смисла или цел . Законот како пречка за вршење јавна функција ја предвиде соработката со органите на државната безбедност во период од 2 август 1944 година  до денот на започнување на примена на Законот за слободен пристап до информации од јавен карактер(01.09.2006)   Поради ова сите носители на јавна функција или кандидати за носители беа должни да поднесат писмена изјава дека во тој период не соработувале со органите на државната безбедност . Комисијата за верификација на фактите, беше должна да ја утврди вистинитоста на тие изјави , меѓутоа нејзиното постапување се сведе на селективен приод кон лустрација на одредени лица од разни категории додека изјавите на илјадници луѓе кои поднесоа изјава во предвидениот рок не добија одговор дека не биле соработници на тајните служби , што за цело време на важење на законот  ги држеше во неизвесност и оставаше можност за злоупотреба .Неможноста за поднесување на изјави од страна на умрените лица исто така не ја спречи Комисијата да води постапки и против нив и утврдува соработка со органите на државната безбедност иако е јасно дека одлуката нема да ги погоди нив туку нивните потомци кои  немаат никаква врска со евентуалната соработка на своите предци . .Проблемите кои многу експлицитно се појавија по започнување со работа на Комисијата за верификација на фактите се одразија на општествената сцена во повеќе насоки. Лустрирањето на лица од различни сфери на општествено политичкиот живот без утврдување дека со наводната соработка извршиле повреда на човековите права и слободи на евентуалните жртви укажува на политички реваншизам , одмазда и нехуман третман на овие лица кои станаа жртви на овој процес. Тие претрпеа разни трауми врз угледот и честа во својата животна и работна средина, врз своето здравје и семејство и воопшто врз нивната егзистенција .    Дури ни Законот за престанување на важење на Законот за определување на услов за ограничување за вршење на јавна функција , пристап на документи и објавување на соработката со органите на државната безбедност од 24.08.2015 година , не придонесе за разјаснување и смирување на состојбата , туку предизвика дополнителни проблеми. Со овој закон престанува да важи законот кој овозможуваше лустрација ,сепак неговата примена е продолжена преку мандатот на Комисијата за верификација на фактите за две години од денот на отпочнување со примена на овој закон ( чл.5ст1) .Комисијата за верификација на фактите нема мандат за покренување на нови постапки , но таму каде има донесено решенија до 1 септември 2015 година ќе продолжат да се применуваат одредбите од укинатиот закон се до нивно конечно завршување(чл.2ст.1). Се поставува прашањето по однос на предметите кои се во постапка пред судовите(домашни и меѓународни)  и што доколку биде укината одлуката на Комисијата со задолжување за повторно постапување од нејзина  страна имајќи го во предвид рокот за постапување . За постапките пред надлежниот суд кои ќе завршат по рокот предвиден за функционирање на Комисијата за верификација на фактите , пресудите донесени од страна на судот се сметаат за конечни и правосилни (чл.6 ), што на некој начин упатува на задолжително одлучување од страна на надлежниот суд . Проблемите кои ги предизвика лустрацискиот процес третирани од правен аспект се многубројни пред се  во постапката пред Комисијата поради непочитување на основните начела на управната постапка како сослушување на странките, заштита на нивните права , јавност , материјалната вистина и други кои резултираа со незаконитост во нејзината работа . Против одлуките на Комисијата законот кој ја овозможи лустрацијата  предвидува  судска заштита со поведување на постапка пред надлежен суд (чл.31ст5). без прецизирање кој е надлежниот суд и која постапка ќе се применува .Понатаму надлежниот суд одлучува по барањето за утврдување на несоработка со органите на државната безбедност а за покренувањето на постапката подносителот ја известува Комисијата, а не судот  (чл.32 ст.1 и2 ), што преставува своевидна управна постапка . Ова уште повеќе што во Законот нема одредба за правото на жалба против одлуката на Управниот суд, туку само констатација дека со потврдувањето на решението на Комисијата истото станува конечно . Сите овие нејаснотии на Законот за лустрација само се во прилог на оцената дека лустрацискиот процес послужи за продлабочување на ерозивните појави во кревката демократија и владеењето на правото во нашата држава и кршење на основните човекови права и слободи .

Секако дека овој кус осврт на девијантните појави во правниот систем на Р.М. не ги опфаќа сите сегменти на тој систем , но се надевам дека е во прилог на општата заложба за подобрување на состојбите во врска со демократските процеси во земјата, владеење на правото и заштитата на човековите права и слободи , кои треба да бидат стремеж на секој граѓанин секаде и секогаш .